POCZĄTKI PRYWATNEGO SZKOLNICTWA W ZABRZU (CZĘŚĆ 2)

Szkoła średnia dla chłopców

Po 16 latach od uruchomienia w Zabrzu pierwszej prywatnej szkoły średniej dla dziewcząt (1859), pojawiła się tego typu szkoła dla chłopców. Zastanawia, z jakiego powodu taka kolejność miała miejsce? Wszak to do wykształcenia chłopców przykładano większe znaczenie.

Szkoła, o której mowa, powstała w realiach istniejącego od 1871 r. Cesarstwa Niemieckiego. Rok później całe szkolnictwo przeszło pod kontrolę państwa, a nauczyciele otrzymali status pracowników państwowych. Podstawą systemu była 8-letnia szkoła ludowa („Volksschule”). Kolejny stopień nauczania (nieobowiązkowy) stanowiły szkoły średnie. W tym 9-letnie gimnazja klasyczne (dające wstęp na uniwersytet oraz możliwość zdawania egzaminów na wyższe stanowiska państwowe), szkoły realne (w 1883 r. przekształcone w gimnazja realne), niepełne szkoły średnie („Mittelschullen”), pełne szkoły średnie („Höhere Schulen”) oraz wyższe szkoły realne („Oberrealschulen”). Do roku 1884 na terenach, które dzisiaj wchodzą w skład miasta Zabrze, nie funkcjonowała żadna męska szkoła średnia.

Podobnie jak miało to miejsce w przypadku prywatnej szkoły dla dziewcząt, również odnośnie szkoły dla chłopców zachowało się niewiele informacji pozwalających odtworzyć jej historię. Pierwszą źródłową informację stanowi anons, jaki ukazał się w gazecie urzędowej starostwa powiatowego w Zabrzu pod datą 4 czerwca 1885 r. Mowa w nim, że zgodnie z dekretem królewskim z 21 maja tego roku, powiatowy inspektor do spraw szkolnych dr Hahn, zatwierdził kandydaturę nauczyciela Maximiliana Heidemanna, na stanowisku dyrektora prywatnej szkoły średniej dla chłopców w Zabrzu. Stało się to na podstawie koncesji wydanej 5 maja 1885 r. przez władze rejencyjne w Opolu.

Maximilian Heidemann, podobnie jak większość inteligencji tamtego okresu, nie był miejscowego pochodzenia. Przyjeżdżając w 1885 r., lub może nieco wcześniej do Zabrza, posiadał już pewne życiowe i zawodowe doświadczenie. Urodził się 16 maja 1853 r. w Berlinie, jako syn Fridricha Wilhelma Augusta Heidemanna i jego żony Therese Mathilde Emmeline z domu Beyer. Ochrzczony został 20 lipca tego roku w katedrze ewangelickiej w Berlinie, otrzymując imiona Friedrich Wilhelm Maximilian. Jednak w życiu dorosłym używał jedynie imienia Maximilian. W 1871 r. ukończył w rodzinnym mieście gimnazjum („Friedrich-Werdersche Gimnasium”). Następnie studiował filologię klasyczną na Uniwersytecie Berlińskim. Po zdaniu egzaminu państwowego pozwalającego piastować stanowisko nauczyciela, przez rok (1880-1881) uczył w gimnazjum realnym w Berlinie („Andreas RealgImnasium”). W roku następnym otrzymał od rządu księstwa Anhalt koncesję na prowadzenie wyższej prywatnej szkoły żeńskiej w Dessau. Na Wielkanoc 1885 r. otrzymał od władz rejencyjnych w Opolu koncesję na utworzenie prywatnej szkoły dla chłopców w Zabrzu.

Informacja o uruchomieniu szkoły w Zabrzu ukazała się kilkakrotnie w miejscowej prasie. W anonsie dyrektor Heidemann pisał: semestr zimowy rozpoczyna się w poniedziałek 12 października. Zapisy na utworzone dotychczas kursy pedagogiczne, w tym do klasy szóstej (sexta), przyjmowane są codziennie na terenie szkoły mieszczącej się w nowo wybudowanym domu należącym do pana Wrobla, który znajduje się przy placu targowym. Na podstawie tak skąpej informacji, niewiele da się ustalić. Ze względu na fakt, że pierwsza książka adresowa dla Zabrza pochodzi dopiero z roku 1905, trudno dokładnie powiedzieć, gdzie mieściła się szkoła. Wspominany plac targowy, to teren obecnego Placu Krakowskiego i najbliższej okolicy. Na planie z 1901 r., najbliższym dacie uruchomienia szkoły, na obszarze tym zaznaczone są jedynie trzy budynki. Pierwszy to budynek przy obecnym Placu Krakowskim 9, drugi to poprzednik budynku znajdującego obecnie pod numerem 8, a trzeci, to prawdopodobnie budynek przy ul. ks. Cz. Klimasa 6. Jednak brak przekonywujących źródeł uniemożliwia na bezsporne ustalenie miejsca, w którym działała szkoła. Nie wiadomo, czy szkoła w tej lokalizacji funkcjonowała przez cały czas? Na pewno do końca mieściła się w prywatnym domu, a do jej utrzymania dokładała się gmina Stare Zabrze oraz huta „Donnersmarck”.

Maximilian Heidemann, mimo że był osobą z zewnątrz, szybko wszedł w relacje z miejscowym środowiskiem intelektualnym. A to za sprawą poślubienia w 1887 r. Heleny Marii Sophie z domu Wolff. Ślub odbył się w zabrzańskim kościele ewangelickim. Panna młoda (rocznik 1859) był córką urodzonego w Gliwicach, a mieszkającego i pracującego w Zabrzu, dra medycyny Bruno Wolffa i jego żony Emillie, z domu Galler. Małżonka Maximilian Heidemanna była najstarszym z 8 dzieci. Młodzi prawdopodobnie tuż po ślubie zamieszkali w domu rodziców panny młodej. Ten niewielki budynek (około 10 m x 15 m) położony był przy Glückaufstrasse 5 (obecnie ul. Szczęść Boże). Na parterze mieszkał dr Bruno Wolff z żoną, a na piętrze Helena i Maximilian Heidemannowie. Po roku małżonkom urodził się syn Ernst Bruno Maximilian. Podobnie jak ojciec, zapisany został do miejscowego kościoła ewangelickiego. Jego matka, mimo że ślub wzięła w kościele ewangelickim, pozostała wyznania rzymsko-katolickiego. Tym, co zwraca uwagę jest fakt, że jedną z trzech chrzestnych Ernsta, została nauczycielka Marie Stencel, właścicielka i dyrektor miejscowej prywatnej szkoły średniej dla dziewcząt. Wybór jej osoby najprawdopodobniej nie wynikał z więzów pokrewieństwa, ale bardziej z wzajemnych zawodowych i towarzyskich relacji. Wszak szkoła prowadzona przez pannę Stencel znajdowała się w bliskim sąsiedztwie, przy Bahnstrasse 1 (obecnie ul. K. Pułaskiego). Być może Helene Heidemann była wcześniej uczennicą w szkole Marii Stencel?

Utworzona przez Maximiliana Heidemanna szkoła, według struktury obowiązującej wówczas w Cesarstwie Niemieckim, była uważana za pełną szkołę średnią. Mogli do niej zdawać uczniowie po czterech latach nauki w szkole elementarnej. Nauka trwała dziewięć lat i kończyła się egzaminem dojrzałości. Prawie pewne jest, że prowadzona przez M. Heidemanna placówka nie posiadała wszystkich klas? Najprawdopodobniej jedynie trzy najniższe (sexta, quinta oraz quarta). Brak danych odnośnie ilości uczniów oraz kadry nauczycielskiej nie pozwala na udzielenie jednoznacznej odpowiedzi. Nieliczne w tej kwestii dane pochodzą z okresu, kiedy szkoła została zamknięta (1900), a w jej miejsce powstało progimnazjum męskie współprowadzone przez gminy Zaborze, Stare Zabrze i Małe Zabrze.

W pierwszym sprawozdaniu z działalności progimnazjum (rok szkolny 1900/1901) odnotowano, że ze szkoły prywatnej M. Heidemanna do nowej placówki przeszło 63 uczniów, byli to uczniowie klas: sexta, quinta oraz quarta. W prawie 100 procentach pochodzili z miejscowych rodzin, przeważali synowie urzędników niższego i średniego szczebla, synowie kupców oraz wyżej kadry pracowników zatrudnionych w lokalnych zakładach przemysłowych.

Z tego samego źródła pochodzi informacja, że w szkole prowadzonej przez M. Heidemanna uczył również Johannes Sobawa. W odróżnieniu od dyrektora szkoły, był Ślązakiem. Urodził się w 1866 r. we wsi Dobrowka. Pierwszy egzamin nauczycielski zdał w 1887 r. w seminarium w Pyskowicach, drugi w 1889 r. w Pruszkowie. Przed przyjazdem do Zabrza pracowała w kilku szkołach na terenie powiatu oleśnickiego. W szkole prowadzonej przez M. Heidemanna zatrudniony został w roku 1892 i pracował do jej likwidacji w 1900 r. Nauczyciel J. Sobawa posiadał uprawnienia do nauki kilku przedmiotów, w większości w niższych klasach szkoły średniej: arytmetyki, rysunku technicznego, kaligrafii, przyrody, śpiewu oraz religii katolickiej. Pod sam koniec działalności szkoły (lata 1898/1899) wziął udział w państwowym kursie nauczycielskim gimnastyki w Berlinie, co pozwoliło mu rozszerzyć uprawnienia zawodowe o kolejny przedmiot – gimnastyka. Dyrektor M. Heidemann, który ukończył studia wyższe, posiadał szersze uprawnienia do nauczania. Legitymował się uprawnieniami do wykładania: matematyki, arytmetyki, planimetrii, języka niemieckiego oraz łaciny (w klasach sexta, quinta oraz quarta).

Otwartym zostaje pytanie, czy w szkole było zatrudnionych więcej nauczycieli? Zakres przedmiotów, do których obaj nauczyciele mieli uprawnienia, pozwalał na prowadzenie szkoły w zakresie trzech niższych klas szkoły średniej.

Zmiany, jakie pod koniec XIX wieku zaszły w pruskim systemie oświatowym oraz nowe potrzeby odnośnie wykształcenia elity kraju, wpłynęły na fakt, że szkoły tego typu, co zabrzańska szkoła prywatna dla chłopców, nie przystawała do wymogów epoki. To stało się jedną z głównych przyczyn, że władze gmin Zabrze, Małe Zabrze oraz Zaborze podjęły starania zmierzające do uruchomienia międzygminnej szkoły średniej, posiadającej własną siedzibę oraz zapewnione finansowanie z budżetu gminnego. Prace zakończono w 1900 r., uruchamiając progimnazjum, następnie przekształcone w pełne gimnazjum klasyczne. Tym samy zakończona została, trwająca piętnaście lat, historia pierwszej szkoły średniej dla chłopców w Zabrzu.

Obaj nauczyciele, Maximilian Heidemann oraz Johannes Sobawa, zostali zatrudnieni w nowej placówce. Dr M. Heidemann otrzymał tytuł starszego nauczyciela. Oprócz niego tytułem takim legitymował się jedynie dyrektor progimnazjum, dr. Paul Drechsler. W tym czasie M. Heidemann wraz z rodziną w dalszym ciągu mieszkał w domu przy Glückaufstrasse 5, a jego sąsiadem nadal były jego pracownik, a obecnie kolega z pracy, Johannes Sobawa. Po 1912 r., w wieku 60 lat, Maximilian Heidemann, po prawie 30 latach wyjeżdża z Zabrza, a wszelki ślad po nimi i jego rodzinie ginie.

Urszula Wieczorek, Muzeum Miejskie w Zabrzu

Maximilian Heidemann, dyrektor wyższej szkoły średniej dla chłopców w Zabrzu.