POCZĄTKI PRYWATNEGO SZKOLNICTWA W ZABRZU

Szkoła dla dziewcząt

W 1717 roku, a realnie w roku 1763, w Prusach wprowadzony został powszechny obowiązek szkolny dla dzieci w wieku od 5 do 14 lat. Dzieci, które rodzice zamierzali kształcić na wyższych szczeblach, po pięciu latach nauki w szkole powszechnej, przechodziły do gimnazjum lub szkoły realnej, gdzie kontynuowały naukę.

Należy pamiętać, że na poziomie szkół powszechnych (volkschule) oraz średnich było to nadal szkolnictwo konfesyjne oraz prowadzone oddzielnie, dla chłopców i dziewcząt. Szkoły prowadziły zarówno gminy, instytucje kościelne, jak i osoby prywatne. Do tych ostatnich, w których czesne było znacznie wyższe, uczęszczały głównie dzieci pochodzące z zamożniejszych domów. Pruski system szkolnictwa w tamtych czasach, oprócz powszechności edukacji, wprowadził obligatoryjne egzaminy ogólnopaństwowe dla wszystkich uczniów, zarówno tych pobierających naukę w szkołach państwowych, jak i prywatnych. W celu podniesienia kompetencji zawodowych, nauczyciele musieli legitymować się świadectwem ukończenia nauki w seminarium nauczycielskim. Dodatkowo, od 1810 r., każdy absolwent seminarium, musiał zdać państwowy egzamin, dopuszczający do wykonywania zawodu. Nadzór pedagogiczny nad szkolnictwem na poziomie szkół średnich sprawowały Kolegia Prowincjonalne. Na najniższym szczeblu władzy, czyli w powiecie, nadzór nad szkołami sprawował Inspektorat Szkolny. A jak wyglądały początki szkolnictwa prywatnego w Zabrzu? Wbrew przypuszczeniom, jako pierwsza na terenie dzisiejszego Zabrza utworzona została prywatna szkoła średnia dla dziewcząt. Niestety, ze względu na szczątkowo zachowany materiał archiwalny, jej historię można odtworzyć w ograniczonym zakresie. Szkoła uruchomiona została 23 października 1869 r. w bliżej niezlokalizowanym budynku na terenie gminy Małe Zabrze. Założona została przez pannę Marię Theresę Stenzel (ur. 1838), pochodzącą z miejscowości Schmottseiffen (obecnie Pławna), w powiecie lwówecki. Panna Stencel po ukończeniu seminarium nauczycielskiego i zdaniu egzaminu państwowego, (7 marca 1856) uzyskała koncesję na założenie prywatnej szkoły dla dziewcząt w Bunzalu (Bolesławiec). Przyjeżdżają w 1869 r. do Zabrza, miała więc już pewne doświadczenie zawodowe. W pierwszym roku funkcjonowania do szkoły zapisanych zostało 15 uczennic. Praktycznie jest to jedna informacja o pierwszych latach funkcjonowania szkoły. Więcej informacji pojawia się dopiero w połowie lat 90. XIX wieku. W okresie, w którym Maria Stenzel, po 27 latach, sprzedaje szkołę pannie Elisabeth Müller. Nowa właścicielka, prawie 30 lat młodsza od swej poprzedniczki, urodziła się w 1867 r. Naukę pobierała w seminarium nauczycielskim w Droyssing (Saksonia-Anhalt), które ukończyła w 1887 r. (4 lipca). Po zdaniu egzaminu dopuszczającego do wykonywania zawodu, w 1895 r. przyjeżdża do Zabrza, gdzie podejmuje pracę w szkole panny Marii Stencel. W aktach podaje, że dodatkowo posiada umiejętność posługiwania się, w mowie i piśmie, językiem angielskim i francuskim. 1 października 1896 r., zaledwie po roku pracy, w wieku niespełna 30 lat, zostaje właścicielką szkoły. Stan ten trwał do 1 kwietnia 1908 r., kiedy placówka przeszła pod zarząd gminy Zabrze. Były to lata systematycznego rozwoju szkoły. Na początku (1898) w szkole panny E. Müller funkcjonowały 4 klasy, do który

Fragment pocztówki sprzed 1900 roku, z zaznaczonym, strzałką budynkiem przy Wallstrasse 1 (ul. K. Pułaskiego), miejscem zamieszkania E. Müller, właścicielki szkoły, oraz prawdopodobną siedzibą szkoły. Fot. ze zbiorów Muzeum Miejskiego w Zabrzu

uczęszczały 102 uczennice (50 ewangeliczek, 31 żydówek oraz 21 katoliczek). Kadrę nauczycielską, oprócz właścicielki, tworzyły jeszcze 3 inne nauczycielki, w tym przez krótki czas, była właścicielka szkoły, M. Stencel. Ten szczupły zespół uzupełniali nauczyciele dochodzący, w tym nauczyciel śpiewu z gminnej szkoły katolickiej w Zabrzu, rabin dr Saul Kaatz oraz dwie nauczycielki ze szkoły żydowskiej w Małym Zabrzu. Wśród uczennic przeważały dziewczęta wywodzące się z rodzin kupieckich oraz urzędniczych (między innymi: Kӓthe Böhm, Gertrud Glaser, Elfriede Pollack, Else Danzinger, wszystkie były córkami kupców pochodzenia żydowskiego, Herta Osswald, córka optyka z Zabrza, Marta Mandowski, córka restauratora z Doroty, Helene i Elfriede von Dyken, córki dyrektora z Zaborza, Edith Koziczynski, córka mistrza malarskiego z Doroty, czy Elisabeth Tracinski, córka lekarza powiatowego). Z informacji zawartych w sprawozdaniu z wizytacji szkoły w 1900 r., czyli dwa lata później wynika, że szkoła uległa powiększeniu. W roku szkolnym 1899/1900 liczba klas wzrosła do 5, uczęszczało do nich 120 uczennic. Klasa pierwsza liczyła 10 uczennic, klasa druga: 28 uczennic, klasa trzecia: 34 uczennice, klasa czwarta: 23 uczennice oraz klasa piąta: 25 uczennic. Podział konfesyjny przedstawiał się następująco: 45 uczennic było wyznania katolickiego, 41 mojżeszowego, a 34 ewangelickiego. Wzrost ilości uczennic w szkole, wymusił zatrudnienie dodatkowej nauczycielki. Trend rozwoju szkoły zauważalny był również w latach następnych. W sprawozdaniu z wizytacji w roku 1903 wykazano, że do szkoły, liczącej nadal 5 klas, na początku roku szkolnego, zapisanych było 155 uczennic, z których 144 otrzymało promocję do następnej klasy. W sprawozdaniu uwzględniono miejsce zamieszkania uczennic. Wynika, że 98 uczennic pochodziło z powiatu zabrskiego (Stare Zabrze, Małe Zabrze, Zaborze, Dorota, Biskupice, Borsigwerk), pozostałe mieszkały poza granicami powiatu. Ostatnie, a zarazem najobszerniejsze informacje o szkole, pochodzą ze sprawozdania, sporządzonego w trakcie wizytacji w marcu 1907 r., ostatniego przed przejęciem szkoły pod zarząd gminy Zabrze. Szkoła osiągnęła wówczas pełen zakres. Liczyła 8 klas, do których uczęszczały 263 uczennice, z czego 117 pochodziło z Zabrza (w tym: 77 z Zabrza Północ, 43 z Zaborza, 7 z Borsigwerku, 6 z Biskupic, po 2 z Kończyc, Rudy, Makoszów, Szczęścia Ludwika oraz po 1 z Pawłowa i Sośnicy). Nauka prowadzona była od poniedziałku do soboty, pierwsza lekcja rozpoczynała się o godzinie 8.00. Wymiar godzin lekcyjnych w poszczególnych rocznikach wynosił 18 godzin w klasie najmłodszych uczennic, do 30 godzin w klasie uczennic najstarszych. Kadrę nauczycielską, oprócz właścicielki szkoły, która była wychowawczynią najstarszego rocznika, tworzyło 9 nauczycielek. W tym czasie w szkole zatrudniona była pierwsza nauczycielka pochodząca z Zabrza, a konkretnie z Borsigwerku (Helene Jacob, urodzona w 1875 r.). Roczne pensje nauczycielek składały się z trzech składników: pensji podstawowej, która była zróżnicowana (1700 i 1400 marek), dodatku za ilość przepracowanych lat (tzw. Dienstalter, wysokości 930, 1170 oraz 1410 marek) oraz dodatku mieszkaniowego, w równej wysokości, po 240 marek. Dodatek ten przysługiwał z powodu braku możliwości zapewnienia nauczycielkom lokum w budynku szkoły i wiążącej się z tym koniecznością wynajęcia mieszkania/pokoju. Właścicielce szkoły, zgodnie z przepisami, przysługiwało jedną wynagrodzenie. Kwota ta była jednak znacznie wyższa (6500 marek), od łącznej pensji, nauczycielki o najwyższym uposażeniu. Otwartym zostaje pytanie, gdzie szkoła się mieściła? Czy była to jedna lokalizacja? Czy może zmieniała siedzibę na przestrzeni prawie 40 lat istnienia? W 1903 r. szkoła mieściła się w bliżej nieokreślonej lokalizacji. Budynek posiadał 6 izb lekcyjnych. Dodatkowo znajdowało się w nim czteropokojowe mieszkanie właścicielki szkoły oraz pojedyncze pokoje dla pozostałych czterech nauczycielek. Kolejna informacja odnośnie budynku szkolnego, pochodzi ze sprawozdania z wizytacji szkolnej przeprowadzonej w 1907 r. Mowa w nim, że szkoła mieści się w budynku, w którym zajmuje 13 pomieszczeń. W tym 10 pełni funkcję izb lekcyjnych dla poszczególnych roczników (klasa IV, ze względu na ilość uczennic, podzielona była na dwie klasy równoległe). Pozostałe to dwupokojowe mieszkanie właścicielki szkoły oraz jeden pokój gościnny. Za utrzymanie czystości w szkole odpowiadała sprzątaczka, która zobowiązana była do sprzątania klas szkolnych 6 razy w tygodniu. Dwa razy w roku, przy pomocy dodatkowo zatrudnionej osoby, była ona zobowiązania do przeprowadzenia większych prac porządkowych. Być może ostatnia lokalizacja szkoły to budynek przy Wallstrasse 1 (ul. K. Pułaskiego). Obecnie jest to pusty plac. Za takim wskazaniem przemawia adres zamieszkania właścicielki szkoły w 1908 r., podany w najstarszej ze znanych książek adresowych Zabrza. 1 kwietnia 1908 r. szkoła przeszła pod zarząd gminy Zabrze. Elisabeth Müller, dotychczasowa właściciela szkoły, została jej dyrektorem, kontynuując, rozpoczęte kilka lat wcześniej działania, zmierzające do wybudowania nowej siedziby szkoły. Ale to już inna historia.

Urszula Wieczorek, Muzeum Miejskie w Zabrzu