08 NZSw1_22 Kalendarium pod znakiem dwójki

Przypominamy najważniejsze wydarzenia z lat kończących się cyfrą „2”

Kalendarium pod znakiem dwójki

Kino „Lichtspielhaus” 

Już po raz siódmy naszą „Lekcję historii” zaczynamy od kalendarium na dany rok. Tym razem przyglądamy się najważniejszym wydarzeniom, które miały miejsce w latach kończących się dwójką. 

W 1332 r. ukazał się dokument biskupa krakowskiego Jana Grota, w którym przekazał on klasztorowi premonstratensów we Wrocławiu dziesięcinę m.in. ze wsi „Rokytniky”. Jest to pierwszy dokument dotyczący wschodniej części dzisiejszej Rokitnicy. Kolejne ważne daty pochodzą dopiero z przełomu XVIII/XIX w., kiedy to w l. 1792–1822 wykopano Kanał Kłodnicki będący przedłużeniem Głównej Kluczowej Sztolni Dziedzicznej. Kanał zaczynający się przy obecnej ul. K. Miarki miał służyć do transportu węgla do Gliwic i dalej na zachód. W 1822 r. kanał ten, poprzez Kanał Gliwicki, połączył się z Koźlem. 17 stycznia 1852 r. władze Rejencji Opolskiej wydały pozwolenie na organizowanie targów czwartkowych na terenie Starego Zabrza. Początkowo odbywały się one w rejonie obecnej ul. Powstańców Śląskich, zaś w 1875 r. przeniesiono ich organizację w rejon obecnych pl. Krakowskiego i Warszawskiego. Z dniem 1 stycznia 1872 r. utworzono w Zabrzu samodzielną Gminę Żydowską, do której należeli Żydzi z Biskupic, Doroty, Małego Zabrza, Maciejowa, Mikulczyc, Starego Zabrza i Zaborza z Porębą. Zanim do tego doszło, od 1865 r. funkcjonowała w Zabrzu gmina filialna, podporządkowana Gminie Żydowskiej w Bytomiu. 1 października 1872 r. ukazał się pierwszy numer gazety „Zabrzer Anzeiger” (Kurier Zabrzański) redagowanej i wydawanej przez Juliusa Mücke. Początkowo ukazywała się ona raz w tygodniu, dopiero w 1888 r. stała się gazetą codzienną, a jej ostatni numer ukazał się w 1921 r. Z kolei 27 października 1872 r. oddano do użytku linię kolejową Gliwice-Bytom-Królewska Huta, na której wybudowano dworce „Ludwigsglück” i „Borsigwerk”, które po 1945 r. nazwano odpowiednio „Zabrze Północne” i „Zabrze-Biskupice”. W tymże 1872 r. utworzono „Donnersmarckhütte. Oberschlesische Eisen– und Kohlenwerke Aktien Gesellschaft”, czyli „Hutę Donnersmarck. Górnośląskie Zakłady Hutniczo-Górnicze Spółka Akcyjna”. W jej skład weszła huta Donnersmarck i kopalnia Concordia, a w 1901 r. przyłączono doń nowo powstałą kopalnię Abwehr (późniejszą kopalnię Mikulczyce). Dwadzieścia lat później, 20 września 1892 r., władze gmin Dorota, Małe Zabrze i Stare Zabrze podjęły decyzję o zorganizowaniu targów poniedziałkowych – jako miejsce ich odbywania się wybrano teren obecnego pl. R. Traugutta. Z dniem 1 października 1892 r. do istniejącej od 1873 r. parafii ewangelickiej w Zabrzu przyłączono ewangelików z Kończyc, Pawłowa i Bielszowic, którzy do tego czasu należeli do parafii w Bytomiu.

***

Pierwszym ważnym wydarzeniem mającym miejsce już w nowym stuleciu, było otwarcie biblioteki publicznej w Kończycach. Od 1 lutego 1902 r. przyjmowała ona czytelników w swojej siedzibie mieszczącej się w szkole powszechnej. Również Mikulczyce doczekały się biblioteki publicznej w 1902 r. Otwarto ją 26 marca w domu niejakiego p. Mrozka. Trzecia z bibliotek, tyle że zakładowa, otwarta została 1 kwietnia w zakładach „Borsigwerk”. 

Dwa dni później, 3 kwietnia, poświęcono gmach progimnazjum (od 1903 r. gimnazjum) wybudowany w Zaborzu na rogu obecnych ul. H. Sienkiewicza i M. Mochnackiego. Rok 1902 zakończył się uruchomieniem 1 listopada na terenie obecnego Zabrza dwóch placówek pocztowych. W Dorocie, przy obecnej ul. 3 Maja 60, otwarto urząd pocztowy 3 klasy. Z kolei w Pawłowie, w domu kupca Herzela, uruchomiono agencję pocztową obejmującą swym zasięgiem także sąsiednie Kończyce. Kilka wartych odnotowania wydarzeń miało miejsce również 10 lat później. 4 maja 1912 r. władze rejencji opolskiej zatwierdziły ustanowienie z dniem 1 maja nowej kuracji w Kończycach, wydzielonej z parafii w Bielszowicach. Jej pierwszym duszpasterzem został ks. kuratus Józef Knosała. Pięć lat na własną świątynię czekali wierni z kuracji w Rokitnicy – kościół zaprojektowany przez architekta prof. Ernsta Kühna z Drezna poświęcono 27 października 1912 r. Pod koniec 1912 r. zabrzanie doczekali się pierwszego kina wybudowanego z przeznaczeniem na ten właśnie cel. 22 grudnia otwarto kino „Lichtspielhaus” (obecnie kino „Roma”) zbudowane wg projektu budowniczego rejencyjnego Karla Prestinariego z Katowic i architekta Beckera z Zawodzia. Było to w tym czasie największe i najwytworniejsze kino na Górnym Śląsku. W tymże 1912 r. (nie znamy, niestety, dokładnej daty) ukazał się pierwszy numer lokalnej gazety „Mikultschützer Zeitung” wydawanej w Mikulczycach przez Johannesa Soike, miejscowego drukarza, księgarza i edytora.

*** 

Rok 1922 jest jednym z najważniejszych w najnowszych dziejach Zabrza. Plebiscyt i trzecie powstanie śląskie, mające miejsce rok wcześniej, doprowadziły do podziału Górnego Śląska. Większa część powiatu zabrskiego, w tym Kończyce, Makoszowy i Pawłów, przyznane zostały Polsce – 28 czerwca 1922 r. oddziały wojska polskiego pod dowództwem gen. Kazimierza Horoszkiewicza wkroczyły do tych miejscowości i zainstalowała się w nich polska cywilna władza administracyjna. Na mocy rozporządzenia wojewody śląskiego w przedmiocie ustroju powiatowego województwa śląskiego z dnia 17 czerwca 1922 r. Kończyce, Makoszowy i Pawłów przyłączono do nowo powstałego powiatu rudzkiego, który przetrwał tylko do 15 lutego 1924 r. Zanim 4 lipca 1922 r. wojska niemieckie wkroczyły do Zabrza, które powróciło tym samym do Niemiec, 29 czerwca doszło do ataku członków Selbstschutzu na stacjonujące w Zabrzu wojska francuskie. W wyniku strzelaniny zginęło 18 osób, a 16 zostało rannych. Podział Górnego Śląska spowodował, że powiedzenie „do trzech razy sztuka” sprawdziło się w przypadku Zabrza. To, co nie udało się w 1875 i 1905 r., stało się 1 października 1922 r. Tego dnia „dozwolono wiejskiej gminie Hindenburg G. Śl. przyjęcie ordynacji miejskiej”. Władze gminne przeobraziły się w tymczasowy zarząd miasta i wyznaczyły na 26 listopada wybory do rady miejskiej. Jedną z konsekwencji podziału Górnego Śląska był napływ do Zabrza przesiedleńców z terenów przyznanych Polsce, co spowodowało duży kryzys mieszkaniowy. Aby mu chociaż częściowo zaradzić, w październiku 1992 r. oddano do użytku trzy osiedla baraków. „Heimattreu Siedlung (osiedle Wiernych Ojczyźnie) postawiono przy placu Targów Sobotnich, czyli przy targowisku pomiędzy obecnymi ul. 3 Maja, Władysława Jagiełły i rtm. W. Pileckiego. „Siedlung vom 4. Juli” (osiedle 4 Lipca) wybudowano na północ od obecnej ul. M. Skłodowskiej-Curie, a „Philipp-Siedlung” (osiedle Philippa) postawiono pomiędzy obecnymi ul. Wolności, J. Galla, J. Słowackiego i Pokoju. Ostatnim wydarzeniem tegoż 1922 r. wartym odnotowania było odsłonięcie 3 grudnia w parku Hutniczym na osiedlu Borsigwerk w Biskupicach pomnika poświęconego 40 członkom „Turnverein Borsigwerk” poległym w I wojnie światowej. Był to pierwszy z 10 pomników poświęconych mieszkańcom obecnego Zabrza poległym w tej wojnie.

***

Wielki kryzys, który wybuchł w 1929 r., dotknął również mieszkańców Zabrza. W tej sytuacji wzrosła rola miejscowego Urzędu Pracy, dla którego przy obecnej ul. H. Sienkiewicza wybudowano gmach zaprojektowany przez budowniczego Johannesa Borchardta z Gliwic. Nowy Urząd Pracy przyjął pierwszych petentów 1 czerwca 1932 r. Dziesięć lat później, w maju i czerwcu 1942 r., miało miejsce jedno z najtragiczniejszych wydarzeń w blisko osiemsetletnich dziejach Zabrza. Większość z mieszkających jeszcze w tym czasie w Zabrzu Żydów została deportowana do obozów zagłady. Ponieważ nie zachowały się listy deportacyjne, dokładna liczba deportowanych i miejsce ich śmierci nie są nam znane. Przyjmuje się, że z Zabrza i Mikulczyc wywieziono ok. 380 osób, a pozostało tu ok. 40 Żydów. Jako miejsce, do którego ich wywieziono, przyjmuje się getto Theresienstadt (Terezin w Czechach) i Auschwitz. Według najnowszych hipotez wywieziono ich do któregoś z obozów zagłady utworzonych przez Niemców we wschodniej Polsce i tam zamordowano. Na koniec wypada przytoczyć kilka dat z powojennej historii Zabrza. Uchwałą Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej w Katowicach, 15 czerwca 1972 r. powołano Wojewódzki Ośrodek Kardiologiczny z siedzibą w Zabrzu, który znany jest obecnie jako Śląskie Centrum Chorób Serca. 19 marca 1982 r. na osiedlu Helenka erygowano parafię pw. Najświętszej Marii Panny Matki Kościoła. Parafię wydzielono z parafii pw. Najświętszego Serca Pana Jezusa w Rokitnicy i parafii pw. Chrystusa Króla w Stolarzowicach. Dwadzieścia lat później, 19 października 2002 r., oddano do ruchu estakadę nad parkiem im. Poległych Bohaterów, łączącą ul. gen. Ch. de Gaulle’a z al. W. Korfantego. Kolejnym ważnym obiektem drogowym stał się most nad Kłodnicą wybudowany w Zabrzu-Makoszowach i oddany do użytku 24 października 2012 r. Ostatnim wydarzeniem w naszym kalendarium z „dwójką” jest odsłonięcie tablicy poświęconej funkcjonariuszom Policji Województwa Śląskiego zamordowanym w 1940 roku w ZSRR. Tablicę zawieszono w budynku Komendy Miejskiej Policji i odsłonięto 9 listopada 2012 r.

Piotr Hnatyszyn Muzeum Miejskie w Zabrzu