17 NZSw9_22 Rokitnica na przestrzeni wieków

Kontynuujemy nasz cykl prezentujący historyczne dzielnice Zabrza

Rokitnica na przestrzeni wieków

Wracamy do naszego cyklu prezentującego historyczne dzielnice Zabrza. Tym razem przyjrzyjmy się bliżej Rokitnicy.

Rokitnica jest wyjątkową dzielnicą Zabrza, ponieważ u jej początków leżą dwie osobne miejscowości. Pierwsza z nich, Rokitnica zachodnia (Rokytnicza), należąca do diecezji wrocławskiej pojawia się po raz pierwszy w „Rejestrze Ujazdu” datowanym na l. 1295–1305. Druga, Rokitnica wschodnia (Rokitniky), należąca do diecezji krakowskiej, wymieniona została w 1332 r. w dokumencie dotyczącym pobierania dziesięciny. Granica między obiema Rokitnicami przebiegała na Potoku Rokitnickim (Mikulczyckim, Żernickim). W 1936 r. niemiecki archeolog Georg Raschke natrafił na ślady grodu, zlokalizowanego pomiędzy obecnymi ul. Krakowską i Żniwiarzy. W 1780 r. w Rokitnicy wschodniej znajdował się folwark i młyn, mieszkało w niej trzech chłopów, siedmiu zagrodników – łącznie 67 osób. W Rokitnicy zachodniej również był folwark, mieszkało w niej 12 zagrodników, pięciu domowników – łącznie 66 osób. Właścicielem obu Rokitnic była od 1719 r. rodzina von Tieschowitz. Po zdobyciu większości Śląska przez Prusy w 1740 r., Rokitnica wschodnia znalazła się w powiecie bytomskim, zaś Rokitnica zachodnia w powiecie toszeckim, z którego w 1817 r. przeniesiono ją do powiatu bytomskiego. Od tej pory mamy do czynienia z jedną wsią. W 1830 r. w 42 domach mieszkało 198 osób, w tym sześciu ewangelików i trzech żydów. We wsi był folwark z owczarnią. Piętnaście lat później, we wsi liczącej 509 mieszkańców (w tym dwóch ewangelików i sześciu żydów), stały 53 domy. Kościoły katolickie znajdowały się w Miechowicach i Wieszowie, a kościół ewangelicki w Tarnowskich Górach. Od 1830 r. w Rokitnicy była szkoła z jednym nauczycielem. We wsi był młyn wodny, gospoda, dwóch kowali, szewc oraz folwark, w którym hodowano 800 owiec, 80 krów i 50 sztuk trzody chlewnej. W 1858 r. w Rokitnicy mieszkało 713 osób we wsi i 26 w obszarze dworskim. Wśród nich było 10 ewangelików i siedmiu żydów. We wsi stało 55 budynków mieszkalnych i 52 budynki gospodarcze, w obszarze dworskim odpowiednio trzy i czterybudynki. Trzy lata później do folwarku należało 965 mórg pola, 153 morgi łąk, 35 mórg ogrodów, 61 mórg pastwisk i 586 mórg lasu. Do wsi należało 378 mórg pola, 39 mórg łąk i 31 mórg ogrodów. Gospodarowało na nich: jeden gospodarz, dwóch średniaków, czterech „ćwierćgospodarzy”, 13 zagrodników, 16 półzagrodników i dziewięciu domowników. Wśród zwierząt hodowlanych było 41 koni, byk, 13 wołów, 93 krowy i 19 cieląt. We wsi była karczma, trzech kramarzy, szewc, kowal i krawiec; 64 domy mieszkalne i 56 budynków gospodarczych. Wśród 802 mieszkańców było 783 katolików, 10 ewangelików i dziewięciu żydów. Do szkoły uczęszczało 138 dzieci.

***

Według spisu powszechnego przeprowadzonego w Prusach 1 grudnia 1871 r. w 71 domach mieszkało 185 gospodarstw rodzinnych i 11 jednoosobowych. Łącznie były to 903 osoby – 443 mężczyzn i 460 kobiet. 667 z nich urodziło się w Rokitnicy. Oprócz katolików, w Rokitnicy mieszkał tylko jeden ewangelik i troje żydów. 433 rokitniczan umiało czytać i pisać, a 198 było analfabetami. W obszarze dworskim Rokitnica w 18 domach mieszkało 90 osób, w tym tylko 19 tam urodzonych. Wśród 41 mężczyzn i 49 kobiet zdecydowaną większość stanowili katolicy. Poza nimi mieszkało tam jeszcze 14 ewangelików. W 1873 r. dotychczasowy powiat bytomski podzielony został na cztery mniejsze. Rokitnica, jako jedyna z obecnych dzielnic Zabrza, pozostała w pomniejszonym powiecie bytomskim. Dwanaście lat później, w spisie powszechnym, który odbył się 1 grudnia 1885 r., spisano 999 rokitniczan – 498 mężczyzn i 501 kobiet. Tworzyli oni 214 gospodarstw zamieszkujących w 73 domach. Oprócz 988 katolików, mieszkało tam 11 żydów. Całkowita powierzchnia Rokitnicy wynosiła 149 ha, z czego 112 ha stanowiły pola uprawne a 12 ha łąki. Powierzchnia obszaru dworskiego wynosiła 435 ha, w tym 225 ha pól uprawnych i 39 ha łąk. W siedmiu domach mieszkały w nim 142 osoby tworzące 30 gospodarstw – 70 mężczyzn i 72 kobiety, wśród których było 130 katolików i 12 ewangelików. Kolejny spis powszechny, z którego dane znamy, odbył się 2 grudnia 1895 r. W Rokitnicy stało w tym czasie 78 budynków mieszkalnych, a 1074 rokitniczan tworzyło 244 gospodarstwa domowe – 227 wieloosobowych oraz 17 jednoosobowych. Po raz pierwszy spisano tam więcej mężczyzn (547) niż kobiet (527). Pod względem wyznaniowym mieszkało tam 1065 katolików i dziewięcioro żydów. W obszarze dworskim w siedmiu domach mieszkało 111 osób (58 mężczyzn i 53 kobiety), tworząc 22 wieloosobowe gospodarstwa domowe i jedno jednoosobowe. Oprócz 108 katolików było tam trzech ewangelików. W spisie powszechnym przeprowadzonym 1 grudnia 1905 r. doliczono się 1529 mieszkańców Rokitnicy – 786 mężczyzn i 743 kobiety. Tworzyli oni 331 gospodarstw domowych zamieszkujących w 104 domach. W spisie tym po raz pierwszy zapytano o język ojczysty. Jako język niemiecki podały 242 osoby – 230 katolików i po sześciu ewangelików i żydów. Język polski podało 1274 katolików. Dodatkowo 13 katolików podało język niemiecki i jeszcze jeden inny (zapewne polski). W obszarze dworskim spisano 180 osób – 82 mężczyzn i 98 kobiet; 20 rodzin mieszkało w sześciu domach. 34 osoby podały jako ojczysty język niemiecki – 31 katolików i troje ewangelików. Wszyscy pozostali katolicy w liczbie 146 podali język polski. W 1907 r. zaczęto budowę osiedla w przeznaczonego dla pracowników kopalni „Castellengo” wybudowanej przez Franza von Ballestrema w sąsiednich Biskupicach w 1898 r. Łącznie, w kilku etapach, na osiedlu wybudowano 64 domy – cztero- i ośmiorodzinne. Ostatni, przed wybuchem I wojny światowej, spis powszechny w Prusach odbył się 1 grudnia 1910 r. Liczba rokitniczan wzrosła do 2613. Wśród nich było 1391 mężczyzn i 1222 kobiety. Liczba domów wzrosła do 141, a liczba gospodarstw domowych do 508. Pod względem językowym, niemiecki podały 254 osoby – 234 katolików i po 10 ewangelików i żydów. Wszyscy pozostali katolicy w liczbie 2278 podało jako ojczysty język polski. Dodatkowo 80 osób podało język niemiecki i jeden inny, a jedna osoba inny, nie określony bliżej język. Liczba mieszkańców obszaru dworskiego wzrosła do 235 (113 mężczyzn i 122 kobiety), zaś liczba domów nie zmieniła się – w sześciu mieszkały 24 rodziny i dwie osoby samotne. Język niemiecki jako ojczysty podały 34 osoby – 29 katolików i pięcioro ewangelików; język polski 182 osoby – 180 katolików i dwoje ewangelików. 19 osób podało język niemiecki j jeden inny.

***

W 1912 r. rokitniccy katolicy doczekali się własnej świątyni. Kościół Najświętszego Serca Pana Jezusa zaprojektowany przez prof. Ernsta Kühna z Drezna poświęcono 27 października. Istniejącą od 1 kwietnia 1907 r. kurację wydzieloną z parafii św. Krzyża w Miechowicach i parafii św. Trójcy w Wieszowie, przekształcono w samodzielną parafię 1 listopada 1913 r. W 1914 r. wybuchła I wojna światowa, do armii niemieckiej powołano wielu mieszkańców Rokitnicy. W czasie wojny zginęło bądź zmarło w wyniku odniesionych w trakcie walk ran 83 z nich. W plebiscycie, który odbył się 20 marca 1921 r., w Rokitnicy do głosowania były uprawnione 1783 osoby, 1762 z nich oddały głosy. Z tej liczby za przyłączeniem Górnego Śląska do Polski głosowały 1424 osoby, za przyłączeniem do Niemiec – 334, a 4 głosy unieważniono. 20 października 1921 r. Rada Ambasadorów podjęła decyzję o podziale obszaru plebiscytowego pomiędzy Polskę i Niemcy. Rokitnicę przyznano Niemcom, którzy objęli oddane im tereny 4 lipca 1922 r. W czasie spisu powszechnego przeprowadzonego w Prusach 16 czerwca 1925 r. spisano 5550 rokitniczan, w tym 3216 mężczyzn i 2334 kobiety. Było wśród nich 5355 katolików, 173 ewangelików, troje żydów, zaś dwie osoby podały się jako bezwyznaniowcy. W Rokitnicy było w tym czasie 210 budynków mieszkalnych i 976 gospodarstw domowych. Półtora roku później, z dniem 1 stycznia 1927 r., obszar Rokitnicy powiększył się o część gminy Biskupice położoną na północ od linii kolejowej Pyskowice-Bytom. Na terenie tym znajdowała się kopalnia „Castellengo”. 30 września 1928 r. pruskie ministerstwo stanu zlikwidowało obszary dworskie w powiecie bytomskim. Obszar dworski Rokitnica przyłączono do gminy Rokitnica, z wyjątkiem części o powierzchni 20,7 ha przyłączonej do gminy Miechowice. Jako rekompensatę gmina Rokitnica otrzymała fragment obszaru dworskiego Miechowice o powierzchni 20,86 ha. Dodatkowo włączono do niej fragment obszaru dworskiego Stolarzowice. W tak powiększonej Rokitnicy w 1930 r. w 255 domach i trzech barakach mieszkało 7747 osób. W ramach walki z nazwami miejscowości o słowiańskim rodowodzie, z dniem 5 lutego 1936 r. „Rokitnicę” przemianowano na „Martinau”. Ostatni przedwojenny spis przeprowadzony w III Rzeszy 17 maja 1939 r. wykazał w niej 7844 mieszkańców. Na frontach II wojny światowej zginęło 234 żołnierzy pochodzących z Rokitnicy. Dodatkowo 27 osób zginęło lub zostało rozstrzelanych w czasie walk w Rokitnicy w 1945 r., a 168 osób zmarło na przymusowych robotach w ZSRR. Samodzielny byt Rokitnicy zakończył się 1 kwietnia 1951 r. Wtedy to, na podstawie „Rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 17 marca 1951 r. w sprawie zniesienia i zmiany granic niektórych powiatów oraz utworzenia i zmiany granic niektórych miast stanowiących powiaty miejskie w województwie katowickim”, włączono ją do Zabrza wraz z Grzybowicami, Kończycami, Makoszowami, Mikulczycami i Pawłowem.

Piotr Hnatyszyn- Muzeum Miejskie w Zabrzu