23 NZ w5 W czynie społecznym

Z dziejów Towarzystwa Miłośników Zabrza

W czynie społecznym

Do jego zadań należało pobudzanie aktywności kulturalnej mieszkańców, ale obszarów, w których zaznaczało swą obecność Towarzystwo Miłośników Zabrza, było dużo więcej. Przyjrzyjmy im się bliżej...
 

Bezpośrednią poprzedniczką Towarzystwa Miłośników Zabrza było Towarzystwo Rozwoju i Upiększania Miasta. Utworzone zostało ono 18 marca 1962 r. z inspiracji Komitetu Miejskiego Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej oraz Prezydium Miejskiej Rady Narodowej w Zabrzu. Wedle statutu, Towarzystwo miało się zajmować organizowaniem akcji społecznych związanych z szeroko pojętym upiększaniem miasta oraz zbieraniem i dysponowaniem funduszami potrzebnymi do ich realizacji. Choć TRiUM było organizacją społeczną i w założeniu dobrowolna była do niego przynależność, to w praktyce wyglądało to już inaczej. Członków starano się werbować zwłaszcza wśród załóg dużych zakładów pracy oraz młodzieży szkolnej. Efekt tych starań nie był jednak duży. Siłą Towarzystwa było poparcie ze strony władz partyjnych lokalnego szczebla. Towarzystwo na swe statutowe działania dysponowało stosunkowo dużymi środkami finansowymi. Pochodziły one z różnych źródeł: składek członkowskich, dotacji z funduszy zakładowych przedsiębiorstw, zbiórek celowych przeprowadzanych wśród załóg pracowniczych, instytucji i młodzieży szkolnej. Dodatkowe wsparcie Towarzystwo pozyskiwało w formie materiałów budowlanych, środków transportu, dokumentacji projektowo-kosztorysowych, jakie bezpłatnie dostarczały miejscowe zakłady. Większość zadań, jakie udało się zrealizować Towarzystwu Rozwoju i Upiększania Miasta w ciągu trzech lat istnienia (1962–1964), wykonana została w ramach tzw. czynów społecznych. Do ważniejszych inwestycji zaliczyć można założenie nowych zieleńców przy obecnych ulicach Końcowej, F. Morawskiego, św. Jerzego, Opawskiej, J. Matejki, R. Śliwy, Tarnopolskiej oraz Klonowej, wybudowanie kilku obiektów sportowych, w tym boisk przy szkołach podstawowych (obecna SP nr 6 przy ul. Klonowej, SP nr 15 przy ul. Czołgistów, SP nr 23 przy J. Pestalozziego), basenu kąpielowego przy kopalni „Zabrze Pole-Zachód” (w rzeczywistości większość kosztów budowy basenu poniosła kopalnia, basen służył mieszkańcom do lat 90.) oraz sztucznego lodowiska „Śnieżynka” przy ulicy Wolności. Modernizacji poddano stadion Górnika Zabrze, zmianie uległa geometria części trybun, dzięki czemu z ośmiu płaskich udało się stworzyć 15. W kolejnym etapie prac podwyższono wszystkie sektory, poza tymi na zachodzie, dzięki czemu stadion mógł pomieścić ponad 40 tys. widzów.

*** 

Po pierwszych latach działalności władze Zabrza doszły do wniosku, iż dotychczasową formę działania Towarzystwa należy poszerzyć. Prace wokół powołania nowego Towarzystwa, bazującego na doświadczeniach TRiUM, prowadzone były w styczniu 1965 r. Postanowiono główny nacisk położyć na działania mające pobudzić aktywność kulturalną mieszkańców Zabrza i skupić się na organizacji szeregu imprez masowych, w ramach których swoje dokonania przedstawiać mogliby zarówno ludzie z branży kultury, jak i amatorzy. W imprezach tych rozrywka miała przenikać się z kulturą wysoką, a właściwy przekaz ideowy z solidną dawką odpowiednio spreparowanej wiedzy. Wzorce do tego typu działań dostarczały imprezy, jakie odbywały się w miastach ościennych (Dni Gwarków Tarnogórskich od 1957 r., Wiosna Gliwicka od 1960 r. czy Dni Bytomia od 1963 r.). Statut Towarzystwa Miłośników Zabrza zatwierdzony został 17 maja 1965 r. Wedle jego zapisów, zamierzano skupić się na upowszechnianiu wiedzy o Zabrzu, ochronie materialnych i niematerialnych śladów świadczących o polskości miasta, inicjowanie wydawnictw artystycznych i propagandowych o mieście, wystaw tematycznie związanych z Zabrzem, festiwali teatralnych, muzycznych, filmowych oraz inspirowanie twórców do tworzenia prac tematycznie związanych z Zabrzem. Działania te realizowano we współpracy z wszystkimi działającymi na terenie miasta organizacjami społecznymi, politycznymi oraz instytucjami kultury. W statucie znalazły się również zapisy związane z prowadzeniem prac na rzecz szeroko pojętej poprawy estetyki miasta. Była to bezpośrednia kontynuacja działań, jakie prowadziło wcześniej Towarzystwo Rozwoju i Upiększania Miasta. Założenia statutowe TMZ realizowało w ramach czterech sekcji specjalistycznych: historyczno-socjologicznej, kulturalno-oświatowej, upiększania miasta i czynów społecznych oraz finansowo-gospodarczej. Sekcja historyczno-socjologiczna miała zajmować się m.in. ochroną istniejących na terenie Zabrza zabytków. Objęte nią miały być zabytki związane jedynie z polskimi wycinkami z historii Zabrza. Kolejne zadania związane były z inspirowaniem prac badawczych z zakresu historii i współczesnych problemów społeczno-gospodarczych Zabrza. Prace prowadzone były głównie przez pracowników merytorycznych zabrzańskich muzeów. Towarzystwo Miłośników Zabrza dużo miejsca poświęcało również organizacji konkursów, sesji popularnonaukowych i naukowych, wystaw. TMZ zajęło się też prowadzeniem działalności wydawniczej. Jednym z pierwszych zrealizowanych zamierzeń było wydawanie publikacji „Kroniki miasta Zabrza”. Od 2009 r. wydawane są one samodzielnie przez Muzeum Miejskie w Zabrzu. Towarzystwo wydawało również albumy jubileuszowe, informatory, przewodniki po mieście, plakaty promujące miejskie imprezy.

***

Drugą z sekcji działających w ramach TMZ była sekcja kulturalno-oświatowa. To ona była głównym organizatorem imprezy „Zabrzański Wrzesień”, która przez wiele lat zaliczana była do największych i najważniejszych wydarzeń kulturalnych w mieście. Po raz pierwszy odbyła się w 1965 r., kilka miesięcy po powstaniu TMZ. „Zabrzański Wrzesień” miał swój stały program, w skład którego wchodziły sesja popularnonaukowa, koncerty (plenerowe i zamknięte), zawody sportowe i rekreacyjne, spektakle teatralne, wystawy, spotkania autorskie, zabawy ludowe. Starano się, aby imprezy odbywały się we wszystkich dzielnicach. Ukoronowaniem obchodów był korowód uliczny, którego uczestnicy przemierzali odcinek ul. Wolności. W organizację tak dużej imprezy, oprócz Towarzystwa Miłośników Zabrza, angażowane były wszystkie miejscowe placówki kulturalno-oświatowe i stowarzyszenia twórcze. W 1981 r. impreza się nie odbyła. W roku następnym powrócono do jej organizacji. Zmieniła się jednak jej formuła, zrezygnowano z większości elementów politycznych i propagandowych na rzecz rozrywki, głównie dzieci i młodzieży. Jednak skala imprez z lat 80. nigdy nie osiągnęła poziomu z lat 60. i 70. Po raz ostatni imprezy w ramach „Zabrzańskiego Września” odbyły się w 1989 r. Działacze skupieni w sekcji kulturalno-oświatowej zajmowali się również organizacją wielu imprez i wydarzeń o mniejszym zasięgu. Do ich realizacji wykorzystywane były pomieszczenia klubu uruchomionego w 1966 r. w Domu Muzyki i Tańca. Na przestrzeni 18 lat zorganizowano w nim ponad 1300 mniejszych i większych imprez (prelekcje, wystawy, koncerty, spotkania autorskie, obchody świąt państwowych i rocznic). Klub mógł prowadzić działalność jedynie w dni, w których w Domu Muzyki i Tańca nie odbywały się imprezy. Z tego powodu zarząd TMZ czynił starania zmierzające do pozyskania własnej siedziby. Udało się to w 1979 r. Po przeprowadzonych pracach remontowych w budynku przy ulicy K. Brodzińskiego 4 urządzono pomieszczenia klubowe, mieściły się tu również biura Zarządu. Klub otrzymał nazwę „Pegaz”, taką samą nazwę nosiła działająca w tym miejscu kawiarenka. Do uprawnień sekcji kulturalno-oświatowej należały również decyzje dotyczące udzielania pomocy finansowej zabrzańskim placówkom kulturalnym i organizacjom społecznym. Czyniło to z sekcji bardzo ważnego i pożądanego do współpracy partnera. Ze wsparcia finansowego skorzystały m.in. Teatr Nowy czy Miejska Biblioteka Publiczna.

***

Kolejną sekcją była sekcja upiększania miasta i czynów społecznych. Z inspiracji lub na jej zlecenie wybudowano, wyremontowano lub zmodernizowano szereg obiektów na terenie miasta, w tym budynek Zespołu Szkół Budowlano-Mechanicznych (obecnie Zespół Szkół nr 17) wraz z 12 mieszkaniami dla nauczycieli przy obecnej ul. J. Piłsudskiego 58, przedszkole przy ul. J. III Sobieskiego 3b (obecnie Przedszkole nr 33 im. Majki Jeżowskiej), targowisko miejskie przy ul. 3 Maja czy sztuczne lodowisko „Śnieżynka” położone na terenie parku im. T. Kościuszki. Ze środków wyasygnowanych za pośrednictwem sekcji zakupiono również mikrobus marki „Nysa”, który po wyposażeniu w urządzenia radiofoniczne i nagłośnienie przekazany został do dyspozycji Domu Muzyki i Tańca. Ważną, a może nawet decydującą, rolę pełniła sekcja finansowo-gospodarcza. Na wniosek pozostałych sekcji przyznawała ona środki na realizację wszystkich działań własnych Towarzystwa. Dodatkowo w jej gestii leżało przekazywanie środków finansowych oraz świadczenie usług instytucjom i organizacjom z terenu Zabrza. Skąd pochodziły te środki? Najmniejszą część stanowiły składki członkowskie. Większość środków pochodziła z funduszy przekazywanych przez miejscowe zakłady pracy. Dodatkowo wspierały one TMZ poprzez przekazywanie materiałów budowlanych, udostępnianie środków transportowych, maszyn oraz kierowanie pracowników do realizacji poszczególnych prac. TMZ prowadziło również działalność gospodarczą, posiadało własne ekipy remontowo-budowlane. Poważnym źródłem dochodów była sprzedaż wyrobów pamiątkowych (serwisy kawowe, szklanki, kieliszki, popielniczki, wazony, plakietki, proporczyki, chusty, itp.). Tak skonstruowana polityka finansowo-gospodarcza pozwoliła realizować wiele działań w wielu dziedzinach. Kryzys ekonomiczny w kraju, którego apogeum miało miejsce pod koniec lat 70., oraz przesilenie polityczne przyczyniły się do chwilowej dezorganizacji dotychczasowych centrów władzy, w tym również na szczeblu lokalnym. W takich to okolicznościach na początku lat 80. działalność Towarzystwa Miłośników Zabrza, podobnie jak i wielu innych, została wyhamowana. TMZ udało się przetrwać ten okres, w 1985 r. uchwalony został nowy statut. Towarzystwo Miłośników Zabrza istnieje do dziś, ale w dużym stopniu to już inna organizacja.

Urszula Wieczorek Muzeum Miejskie w Zabrzu