24 NZSw5_22 Ruszyli do walki o Górny Śląsk

W maju przypada 101. rocznica III powstania śląskiego

Ruszyli do walki o Górny Śląsk

Wyniki przeprowadzonego w marcu 1921 r. plebiscytu nie usatysfakcjonowały żadnej ze stron, a proponowany podział Górnego Śląska spotkał się z ostrym sprzeciwem naszych przodków, którzy ponownie chwycili za broń. W nocy z 2 na 3 maja 1921 r. wybuchło III powstanie śląskie, na czele którego stanął Wojciech Korfanty.

W plebiscycie górnośląskim, który odbył się 20 marca 1921 r., za przyłączeniem Górnego Śląska do Polski opowiedziało 479 365 osób (40,3 procent), za jego pozostaniem w Niemczech 707 393 osoby (59,7 procent). W tej sytuacji Niemcy domagali się przyznania im prawie całego obszaru plebiscytowego z wyjątkiem powiatów pszczyńskiego i rybnickiego. Z kolei Wojciech Korfanty, kierujący Polskim Komisariatem Plebiscytowym, domagał się przyznania Polsce terenów położonych na wschód od linii nazwanej jego nazwiskiem, tzw. Linii Korfantego. Biegła ona od Gorzowa Śląskiego – Olesna, poprzez Ozimek – Krapkowice – Koźle – Racibórz do Olzy. Tereny te stanowiły 59,1 procent obszaru plebiscytowego zamieszkałego przez 70,1 procent ludności. Żądania strony polskiej zostały odrzucone przez Wielką Brytanię i Włochy, które nie chciały dalszego osłabienia Niemiec. Państwa te zaproponowały Polsce 25 procent obszaru plebiscytowego zamieszkałego przez 21 procent ludności. Praktycznie cały teren uprzemysłowiony miał pozostać po stronie Niemiec. Projekt ten był nie do przyjęcia przez Polaków, którzy postanowili z bronią w ręku walczyć o korzystniejszy podział Górnego Śląska. W nocy z 2 na 3 maja 1921 r. wybuchło III powstanie śląskie, którego dyktatorem obwołał się Wojciech Korfanty. Oddziały powstańcze liczyły 50 tysięcy ludzi, a rozmach i tempo powstania zaskoczyły stronę niemiecką, co pozwoliło opanować powstańcom zaplanowany obszar. W Zabrzu powstańcy przypuścili ataki na kilka miejsc, w których znajdowały się posterunki policji plebiscytowej (Apo). Jeszcze w nocy z 2 na 3 maja powstańcy zdobyli silny posterunek przy Dorotheenstr. (ul. 3 Maja). Kolejnym celem ich ataku była ówczesna szkoła powszechna przy Kronprinzenstr. (obecnie siedziba Zabrzańskiego Przedsiębiorstwa Wodociągów i Kanalizacji przy ul. Wolności 215). W Zaborzu powstańcy zajęli komisariat policji, a następnie zaatakowali cechownię kopalni Królowa Luiza przy obecnej ul. Wolności 387, w której kwaterowali niemieccy funkcjonariusze Apo. Zabrze zostało opanowane przez wojska powstańcze, 4 maja wkroczyły do niego główne siły Grupy „Wschód”. Powstańcy z Zabrza i powiatu zabrskiego walczyli także w innych jednostkach. Kilkudziesięciu z nich zginęło w walkach o Górę św. Anny, pod Sławięcicami, Kędzierzynem i Koźlem. 31 maja w walkach pod Kalinowem w powiecie strzeleckim 33 (31) powstańców z kompanii mikulczyckiej Wincentego Gawlika dostało się do niewoli niemieckiej. Zostali oni następnie zamordowani przez żołnierzy z Freikorps Oberland. Ciała powstańców ekshumowano i pochowano na starym cmentarzu parafialnym w Mikulczycach (obecnie skwer przy ul. G. Zapolskiej). W 1925 r. mogiłę tę ogrodzono i umieszczono płytę z nazwiskami powstańców. 42 powstańców z Zabrza pochowano w zbiorowej mogile na cmentarzu przy kościele św. Andrzeja w 1937 r. Po wojnie, w maju 1945 r., odsłonięto w tym miejscu obelisk, a dwa lata później z inicjatywy Powiatowego Związku Byłych Powstańców Śląskich wybudowano tam pomnik. Również w kilku innych miejscach Zabrza upamiętniono poległych powstańców. Na cmentarzu parafialnym w Biskupicach pochowano we wspólnej mogile sześciu powstańców. W Pawłowie na cmentarzu parafialnym przy ul. Rogoźnickiej znajduje się mogiła powstańców, których ciała ekshumowano z pól bitewnych oraz pomnik. Na cmentarzu parafialnym przy kościele Najświętszego Serca Pana Jezusa w Rokitnicy pochowano jeszcze w okresie międzywojennym w zbiorowej mogile sześciu powstańców pochodzących z tej części Zabrza. Z kolei w Kończycach na skwerze przy ul. Paderewskiego odsłonięto pomnik poświęcony poległym w powstaniach śląskich oraz pomordowanym w hitlerowskich obozach koncentracyjnych, a na cmentarzu parafialnym znajdują się groby pięciu powstańców. Pierwszy pomnik w Makoszowach, poświęcony poległym powstańcom pochodzącym z tej miejscowości, powstał jeszcze przed II wojną światową i na jej początku zniszczony został przez okupantów hitlerowskich. Już w 1946 r. w tym samym miejscu postawiono nowy pomnik, który oprócz poległych w powstaniach, uczcił również pomordowanych w latach 1939–1945. Oprócz stawiania pomników, zawieszono w Zabrzu także kilka tablic związanych z powstaniami. Ostatni pomnik powstał w 50. rocznicę wybuchu III powstania śląskiego. 2 maja 1971 r. przy zbiegu ulic Wolności i Końcowej odsłonięto obelisk z czerwonego piaskowca, na którym umieszczono krzyż powstańczy z datami 1921, 1939, 1945 na ramionach.

Piotr Hnatyszyn- Muzeum Miejskie w Zabrzu