34 NZSw05_23 Związek Polaków w Niemczech
Z okazji Nocy Muzeów Muzeum Miejskie w Zabrzu zaprasza na otwarcie nowej wystawy
Związek Polaków w Niemczech
Po ostatecznym ustaleniu granicy pomiędzy Polską i Niemcami, w tym drugim kraju mieszkało około 1,5 mln Polaków. Część z nich to autochtoni zamieszkujący na Śląsku, w Prusach Wschodnich, Kaszubach i Ziemi Złotowskiej. Pozostali to emigranci, którzy osiedli się głównie w Nadrenii, Westfalii i Berlinie.
Organizacją, której zadaniem było reprezentowanie mniejszości polskiej, został Związek Polaków w Niemczech, powołany na zjeździe założycielskim, który odbył się w Berlinie 27 sierpnia 1922 r. Kilka miesięcy później, 3 grudnia 1922 r., uchwalono m.in. statut oraz podział związku na pięć dzielnic. Dzielnica I z siedzibą w Opolu obejmowała początkowo tereny Górnego Śląska – Śląsk Dolny, należący dotychczas do Dzielnicy II, przyłączono do niej w 1928 r. Dzielnica II z siedzibą w Berlinie obejmowała Berlin, Brandenburgię, Saksonię, Hamburg i Pomorze i Marchię Graniczną. Dzielnica III z siedzibą w Bochum obejmowała Westfalię, Nadrenię, Badenię i Palatynat. Dzielnica IV z siedzibą w Olsztynie obejmowała Prusy Wschodnie, czyli Warmię, Mazury i Powiśle. Dzielnica V z siedzibą w Złotowie obejmowała Pogranicze z Kaszubami i Ziemią Złotowską. Tego samego dnia pierwszym prezesem ZPwN został Stanisław Sierakowski (3.12.1922–9.02.1933). Jego następcami byli ks. Bolesław Domański (9.02.1933–21.04.1939) i Stefan Szczepaniak (21.04.1939–09.1939). Sekretarzem generalnym związku był przez cały okres międzywojenny Jan Kaczmarek. Głównym organem prasowym związku był miesięcznik „Biuletyn Związku Polaków w Niemczech T.Z.”, którego pierwszy numer ukazał się 1 lipca 1924 r. Z dniem 1 kwietnia 1925 r. zaczął się ukazywać jako „Polak w Niemczech”. Z kolei ukazujący się od 1 września 1925 r. w Opolu miesięcznik „Zdrój. Pismo Młodzieży polsko-katolickiej”, przekształcił się z dniem 1 kwietnia 1930 r. w „Młodego Polaka w Niemczech”, który był wydawany jako „dodatek do Polaka w Niemczech”. Drugim dodatkiem, ukazującym się od 1 sierpnia 1925 r., był „Mały Polak w Niemczech”, skierowany do dzieci w wieku 7–14 lat. Najważniejszym dziennikiem wydawanym w Dzielnicy I były „Nowiny Codzienne” ukazujące się w Opolu pod redakcją Jana Łangowskiego.
***
Po przejęciu przez NSDAP władzy w Niemczech zarząd ZPwN postanowił stworzyć znak, który będzie podkreślał narodowy charakter tej organizacji. Ostatecznie wybrano projekt Janiny Kłopockiej – Rodło, o którym napisano: Jesteśmy Polakami. Należymy do Narodu Polskiego, którego kultury kolebką jest Kraków, wierną rzeką Wisła. Te dwie siły to nasze Rodło, które nie jest ani herbem, ani godłem, ale symbolem naszego pochodzenia i łączności naszej z całym Narodem polskim i Jego duszą. Swego rodzaju hymnem ZPwN była od 1935 r. „Pieśń Rodła”, której słowa napisał Edmund Osmańczyck, a muzykę skomponowała żona Jana Kaczmarka. Ta sama para jest autorem „Hasła Polaków w Niemczech” powstałego latem 1933 r. Dzielnica I Związku Polaków w Niemczech ukonstytuowała się na zebraniu w hotelu „Lomnitz” w Bytomiu, które odbyło się 18 lutego 1923 r. Jej prezesami byli kolejno: Kazimierz Malczewski (1923–1926), ks. Czesław Klimas (1926–1930), ks. Karol Koziołek (1930–1935), Franciszek Myśliwiec (1936–1939). Na obecnym terenie naszego miasta działały Oddziały ZPwN w Zabrzu, Zaborzu, Mikulczycach i Biskupicach. Podpisana 15 maja 1922 r. w Genewie Konwencja Górnośląska gwarantowała zakładanie szkół mniejszościowych. 14 sierpnia 1923 r. w Mikulczycach utworzono polską szkołę mniejszościową zlokalizowaną przy szkole powszechnej nr III znajdującej się przy obecnej ul. S. Ogórka. W 1925 r. uczyło się w czterech klasach 185 uczniów. Jej kierownikiem był Johannes Cmiel, a oprócz niego uczyli w niej August Solloch, Robert Kraus i Eduard Powroslo. Szkoła przetrwała do wybuchu II wojny światowej, 1 września 1939 r. zapisanych do niej było już tylko dziewięciu uczniów. 28 sierpnia (1 września) 1923 r. utworzono polską szkołę mniejszościową w Zaborzu. Mieściła się ona w budynku szkoły powszechnej nr VII przy Wiesenstr. (obecnie ul. W. Karczewskiego). W 1925 r. jej kierownikiem był Paul Mnich, a kadrę nauczycielską uzupełniali Karl Sonnek i Joseph Labussek. W trzech klasach uczyło się wtedy 105 uczniów. Szkołę w Zaborzu zamknięto w końcu maja 1935 r. ze względu na brak uczniów. W 1924 r. powstał Związek Harcerstwa Polskiego Prowincji Górny Śląsk, który w 1927 r. zmienił nazwę na Związek Harcerstwa Polskiego w Niemczech. Drużyny harcerskie działały w Mikulczycach, Zabrzu i Zaborzu. Z kolei w 1926 r. powstał Związek Kół Śpiewaczych na Śląsku Opolskim, którego działaczami byli m.in. zabrzanie Adam Kawik (sekretarz), Alfons Kłaka (prezes), Ambroży Pordzik, Jan Witt (dyrygent związkowy), a także Jan Bogacz z Mikulczyc. W jego ramach funkcjonowały m.in. Towarzystwo Śpiewu „Gwiazda” w Mikulczycach, Chór im. św. Cecylii w Mikulczycach, Towarzystwo Śpiewu „Chopin w Zabrzu. Organem związku był miesięcznik „Przyjaciel Pieśni”, którego pierwszy numer ukazał się 1 kwietnia 1936 r. Przez cały okres jego ukazywania się redakcja miesięcznika mieściła się w „Domu Polskim” w Zabrzu, który miał siedzibę w oficynie kamienicy przy Kronprinzenstr. 292 (ul. Wolności 292).
***
Z klubów sportowych działających wśród niemieckiej Polonii wypada wymienić KS „Piast” Mikulczyce, KS „Unia” Zaborze i KS Zabrze. Ten ostatni, podczas święta sportowego młodzieży polskiej na Śląsku Opolskim, które odbyło się w Zabrzu 1 czerwca 1930 r., pokonał KS Markowice 32 i zdobył tytuł mistrza piłki nożnej Śląska Opolskiego. W lutym 1936 r., kiedy to niemieccy Żydzi mieli trudności ze swobodnym uprawianiem sportu, doszło do dwumeczu drużyn tenisa stołowego KS „Unia” Zaborze i Reichsbund Jüdischen Frontsoldaten Hindenburg (Związku Żydowskich Żołnierzy Frontowych). W pierwszym meczu zawodnicy RJF zwyciężyli 6:2, zaś w rewanżu zaborzanie wygrali 6:4. Bodaj najważniejszym wydarzeniem w dziejach Związku Polaków w Niemczech był Kongres Polaków w Niemczech, który odbył się w niedzielę 6 marca 1938 r. w sali berlińskiego Theater des Volkes. Wzięło w nim udział blisko 5 tys. Polaków. Na kongresie ogłoszono „5 Prawd Polaków”: Prawda Pierwsza: Jesteśmy Polakami! Prawda Druga: Wiara Ojców naszych jest wiarą naszych dzieci! Prawda Trzecia: Polak Polakowi Bratem! Prawda Czwarta: Co dzień Polak Narodowi służy! Prawda Piąta: Polska Matką naszą – nie wolno mówić o Matce źle! Po wybuchu II wojny światowej działacze ZPwN byli prześladowani. Niektórych z nich aresztowano i deportowano do obozów koncentracyjnych, w których część z nich zginęła. Muzeum Miejskie w Zabrzu posiada w swojej kolekcji ponad 200 eksponatów związanych z przedstawionymi wyżej organizacjami i wydarzeniami. Na szczególne podkreślenie zasługują te, związane z Kongresem Polaków w Niemczech, a spośród nich „Album Płyt Kongresowych” zawierający pięć płyt z nagranym przebiegiem kongresu. Album ukazał się w niespełna tydzień po kongresie i zachował się do naszych czasów jedynie w kilku egzemplarzach. Większość ze wspomnianych powyżej eksponatów będzie można zobaczyć na wystawie „Jesteśmy Polakami! Związek Polaków w Niemczech”, którą Muzeum Miejskie w Zabrzu udostępni w najbliższą Noc Muzeów – 20 maja 2023 r. Plansze z historią Dzielnicy I Związku Polaków w Niemczech przygotował Oddział Instytutu Pamięci Narodowej w Katowicach i Delegatura Instytutu Pamięci Narodowej w Opolu. Muzeum uzupełnia je oryginalnymi eksponatami ze swoich zbiorów.
Piotr Hnatyszyn- Muzeum Miejskie w Zabrzu