36 NZS w10 Historia rodziny Roth

Śladami dawnych mieszkańców Zabrza

Historia rodziny Roth

Szybko rozwijający się przemysł w Zabrzu przyczyniał się do stałego wzrostu liczby jego mieszkańców. Pod koniec 1885 r. w Dorocie, Małym i Starym Zabrzu (które 20 lat później utworzą jedną gminę) mieszkały łącznie 18 924 osoby. Wśród nich byli młodzi małżonkowie Moritz i Regina Roth. 

Moritz urodził się 7 września 1856 r. w Pszczynie w rodzinie oberżysty Heinricha Rotha i Friedericke z domu Simon. Regina urodziła się 11 lutego 1857 r. w Gliwicach, jej rodzicami byli kupiec Moses Wienskowitz i Charlotte z domu Stein. Krótko po ślubie, który zawarli w 1885 roku, przeprowadzili się do Zabrza. Już na początku maja tegoż roku Moritz zawiadamiał o chęci otwarcia tu sklepu, co stało się faktem 31 maja. Poinformował o tym m.in. w ogłoszeniu zamieszczonym w bytomskim „Katoliku”: „Szanownej Publiczności Zabrza i okolicy donoszę niniejszem uniżenie, żem w dawniejszem domie p. W. Czeppan, Bahnhostrasse, 31. t. m. założył pod firmą: M. Roth, handel towarów żelaznych, kuchennych, szkła i porcelany. Długoletnia praktyka w tym zawodzie i dostateczne środki pozwalają mi wszelkiem wymaganiom zadość uczynić. Przedsiębiorstwo moje względom szanownej Publiczności polecając, zostaję z szacunkiem”. Ogłoszenie tej samej treści, tyle że w języku niemieckim, ukazało się w urzędowym tygodniku „Zabrzer Kreis-Blatt”. W następnym roku M. Roth polecał również „wielki skład szyn żelaznych blachy cyngowe, papę na dachy, smołę, laki, cement i różne piece żelazne, rury, blachy, rószta, gwoździe różnych gatunków, obicia do drzwi i okien”. Z kolei 20 lat później reklamował swój „dobrze zaopatrzony skład wózków dziecięcych, wózków sportowych, wózków z drabkami i.t.d.” i zwracał uwagę na „skład mebli, luster i towarów polstrowanych”. Wraz z postępującą elektryfikacją Zabrza wzbogacił swój asortyment o urządzenia z tym związane. Sklep przy obecnej ul. Dworcowej 7 funkcjonował na tyle dobrze, że w 1908 r. Moritz Roth był właścicielem nie tylko znajdującego się pod tym adresem domu, ale także domów przy: Dorotheenstr. 50. (ul. 3 Maja), Flurstr. 4 (ul. J. Nawrata), Roonstr. 4 (ul. J. Malczewskiego) i Werderstr. 10 (ul. T. Nocznickiego). W następnych latach oprócz dwóch pierwszych, posiadał domy przy: Hohenzollernstr. 12 (ul. Władysława Jagiełły) i Körnerstr. 11 i 19 (ul. J. Chojnickiego). 

***

Regina Roth zmarła 9 kwietnia 1917 r. w Zabrzu. Niecałe dwa lata później Moritz poślubił we Wrocławiu Jenny Dallmann urodzoną 5 września 1870 r. w Popielowie. Moritz Roth zmarł 14 sierpnia 1928 r. w Zabrzu. Po jego śmierci Jenny Roth pozostała w Zabrzu, mieszkała tu jeszcze w maju 1939 r. Jest to ostatnia informacja, jaką udało się o niej uzyskać. W Małym Zabrzu Regina Roth urodziła czworo dzieci. Elfriede, urodzona 23 września 1886 r., wyszła w 1907 r. za mąż za królewskohuckiego bankowca Ludwiga Liebrechta, urodzonego 27 maja 1877 r. w Rozbarku (obecnie dzielnica Bytomia). Ich jedyna córka Ilse, urodzona 12 maja 1909 r. w Królewskiej Hucie, została nauczycielką. Od 1928 r. przez kilka lat mieszkała w Zabrzu, po 1935 r. udało jej się opuścić III Rzeszę, po raz ostatni w dostępnych dokumentach pojawia się w 1962 r., kiedy to przyleciała z Santiago de Chile do Miami Beach. Losów jej rodziców nie udało się ustalić. Najstarszy z trzech synów, Friedrich Wilhelm, zwany Fritzem, urodził się 2 marca 1888 r. Przed powołaniem do wojska po wybuchu I wojny światowej, pracował jako kierownik w firmie ojca, która w lutym 1917 r. przeniosła się do kamienicy przy Kronprinzenstr. 112 (ul. Wolności 292). W 1917 r. odznaczony został Krzyżem Żelaznym II klasy. Po powrocie do cywila, w listopadzie 1919 r. ożenił się z Margarete Aschner urodzoną 22 października 1896 r. w Królewskiej Hucie w rodzinie destylatora Benjamina Aschnera i Dorel z domu Haendler. Pierwszy z synów Fritza i Margarete, Werner, urodził się 12 sierpnia 1920 r. w Zabrzu. W lutym 1939 r. wyemigrował do Niderlandów, skąd w czasie wojny został deportowany do Auschwitz, w którym to obozie został zamordowany 18 lutego 1944 r. Drugi z synów, Günter, urodził się 13 maja 1923 r. w Zabrzu. W 1938 r. udało mu się wyjechać do Palestyny. Zmarł 11 maja 2000 r. w Kiriat Haim Haifa. Fritz Roth prowadził firmę założoną przez ojca aż do swojej śmierci – zmarł 3 grudnia 1938 r. i pochowany został, tak jak i rodzice, na cmentarzu żydowskim w Zabrzu. Poza pracą zawodową działał w Reichsbund jüdischer Frontsoldaten (Związku Żydowskich Żołnierzy Frontowych); w 1931 r. wybrany został zastępcą przewodniczącego grupy zabrzańskiej tej organizacji.

***

Margarete Roth miała o rok młodszą siostrę Ernę, urodzoną 11 listopada 1897 r. w Królewskiej Hucie. W 1922 r. Erna poślubiła kuzyna Fritza Rotha, Paula Wienskowitza urodzonego 17 maja 1890 r. w Małym Zabrzu. Jego rodzicami byli Benjamin Wienskowitz, starszy brat Reginy, i Sara z domu Steiner. Erna Wienskowitz zmarła 9 lutego 1939 r. we Wrocławiu i pochowana została w Zabrzu. Już 14 czerwca 1939 r. Margarete Roth i Paul Wienskowitz pobrali się, a następnie wyemigrowali do Wielkiej Brytanii. Paul zmarł 1 września 1945 r. w Manchesterze. Jakiś czas później Margarete wyjechała do Izraela – zmarła 4 marca 1980 roku w Haifie. Drugi z synów Moritza i Reginy, Rudolf, urodził się 24 lutego 1891 r. W marcu 1919 r., wraz z bratem Heinrichem, otworzył przy Dorotheenstr. 28 sklep z takim samym asortymentem, jaki oferował sklep ich ojca. Rok później ożenił się z Käthe Neufeld urodzoną 19 czerwca 1898 r. w Einbeck w Dolnej Saksonii, w rodzinie Isidora Neufelda i Mathilde z domu Rosenthal. W Zabrzu Rudolf i Käthe doczekali się dwóch synów: Herbert urodził się 22 maja 1922 r., Egon urodził się 4 kwietnia 1929 r. Na przełomie listopada i grudnia 1938 r. Rudolf Roth więziony był w obozie w Buchenwaldzie. Jego rodzinie nie udało się wyjechać z Niemiec, wszystkich czworo zamordowano w jednym z niemieckich obozów zagłady, do których deportowano również zabrzańskich Żydów. Najmłodszym dzieckiem Moritza i Reginy był Heinrich urodzony 6 sierpnia 1894 r. W czasie wojny, podobnie jak Fritz, powołany został do wojska. W 1916 r. został lekko ranny, a rok później odznaczono go Krzyżem Żelaznym II klasy. W 1928 r. ożenił się w Katowicach z Erną Grünpeter urodzoną 9 stycznia 1904 r. w Brzęczkowicach (obecnie część Mysłowic), córką kupca Juliusa Grünpetera i Liny z domu Grünberg. Krótko po ślubie Heinrich i Erna zamieszkali w Gliwicach, gdzie 15 listopada 1930 r. urodziła się ich jedyna córka Inge. Również oni wszyscy zostali zamordowani – Erna w obozie śmierci w Sobiborze, Heinrich i Inge w Auschwitz, dokąd deportowani zostali w czerwcu 1942 r.Günter, jedyny z trzeciego pokolenia zabrzańskiej rodziny Roth, który przeżył Holocaust, założył w Izraelu rodzinę. Z archiwum rodzinnego jego syna Odeda pochodzi fotografia i kenkarta, które ilustrują niniejszy artykuł. Za przekazanie kilku wiadomości o swojej rodzinie i za przesłanie skanów ww. dokumentów serdecznie mu dziękuję.

Piotr Hnatyszyn Muzeum Miejskie w Zabrzu

Podpisy do ilustracji 

Friedrich Wilhelm Roth w mundurze armii niemieckiej w 1918 r.

Kenkarta wydana 8 lutego 1939 r. na nazwisko Margarete Roth, z zaznaczoną zmianą nazwiska na Wienskowitz. Wielka litera „J” drukowana była na dokumentach przeznaczonych dla Żydów (Jude – Żyd)