NZ w1 Kalendarium pod znakiem jedynki

Przypominamy najważniejsze wydarzenia z lat kończących się cyfrą „1”

Kalendarium pod znakiem jedynki

Tradycją już stało się, że u progu nowego roku przypominamy najważniejsze wydarzenia z lat kończących się tą samą cyfrą. W naszym corocznym kalendarium przyszedł zatem czas na lata zakończone jedynką. 

Tym razem zaczynamy nasz przegląd dość wcześnie, bo już w roku 1311, kiedy to 12 marca książę bytomski Siemowit wystawił dyplom w sprawie testamentu kasztelana bytomskiego Jana Złotoustego. W poświadczeniu tym jako świadek wymieniony został „Dobeslao de Miculczicz, militibus”, to jest rycerz Dobiesław z Mikulczyc. Kolejna data pochodzi dopiero z końca XVIII wieku – w 1791 r. powstały pierwsze szyby nowej kopalni nazwanej początkowo „Królewska”, a w 1811 r. przemianowanej na „Królowa Luiza”. Po 1945 r. funkcjonowała ona jako kopalnia „Zabrze”. Pięćdziesiąt lat później, w 1841 r., rozpoczęto eksploatację kopalni „Concordia”, nadanej Karolowi Lazarowi Henckel von Donnersmarckowi jeszcze w 1828 r. Dziesięć lat później Zabrze doczekało się placówki pocztowej – 1 lipca 1851 r. otwarto ekspedycję pocztową 2 klasy zlokalizowaną w budynku dworca kolejowego. Bogatszy w wydarzenia był rok 1871: 3 maja poświęcono w Zaborzu kaplicę pw. Najświętszej Marii Panny Niepokalanie Poczętej, wybudowaną jako wotum za ocalenie od zarazy w 1869 r.; we wrześniu w mikulczyckim folwarku przy obecnej ul. Lipowej uruchomiono gorzelnię, wybudowaną przez zarząd dóbr ziemskich hrabiego Guido Henckel von Donnersmarcka; jesienią oddano do użytku cmentarz żydowski położony przy obecnej ul. Cmentarnej – według zapisów w rejestrze pierwszą pochowaną na nim osobą była Helena Schüller z domu Ehrenhaus zmarła 8 października 1871 r. w wieku 64 lat; 1 listopada uruchomiono w Zaborzu agencję pocztową, której siedziba przez długie lata mieściła się w budynku przy obecnej ul. Wolności 420. Rok ten zakończył się spisem powszechnym przeprowadzonym w Prusach 1 grudnia. W poszczególnych miejscowościach (gminy wraz z okręgami dworskimi) wchodzących w skład obecnego Zabrza odnotowano następujące liczby mieszkańców: Biskupice – 5408, Dorota – 851, Grzybowice – 372, Marienau – 87, Philippsdorf – 178, Kończyce – 487, Maciejów – 186, Makoszowy – 718, Mikulczyce – 2716, Pawłów – 931, Rokitnica – 903, Zaborze – 5914, Małe Zabrze – 4723, Stare Zabrze – 5931. Marienau i Philippsdorf to kolonie włączone w 1877 r. do Grzybowic. Razem było to 29 405 mieszkańców.

***
 

5 października 1881 r. na placu kościelnym w Mikulczycach odbył się pierwszy targ, który odwiedziło około trzystu kupujących. W styczniu 1891 r. doszło do zmiany na stanowisku starosty zabrskiego – 9 stycznia odwołany został Arthur Sebastian von Falkenhayn, a 16 stycznia nowym starostą został Theodor Parisius. Rok 1901 należał niewątpliwie do spółki akcyjnej „Huta Donnersmarck”: w lutym otwarto kasyno wybudowane dla jej pracowników – znajdowała się w nim sala teatralno-balowa i restauracja ze słynną „Salą Bismarcka”; w sierpniu oddano do użytku willę dla lekarza zakładowego; 24 grudnia – dom dla wdów i sierot. Oba te ostatnie obiekty powstały przy obecnej ul. Park Hutniczy. W tymże 1901 r. z połączenia kilku pól górniczych wspomniana wyżej spółka wybudowała w Mikulczycach kopalnię węgla „Donnersmarckhütte-Grube”, przemianowaną następnie na „Abwehrgrube”, a po wojnie znaną jako kopalnia „Mikulczyce”. W 1911 r. powstały dwa istniejące do dzisiaj budynki użyteczności publicznej. W Mikulczycach 20 lutego poświęcono nowy ratusz gminny wybudowany według projektu mistrza budowlanego Michela Kiefera. Z kolei w Zabrzu 29 marca poświęcono gmach Cesarskiego Urzędu Pocztowego, wybudowany w latach 1909–1911 przy obecnym pl. Dworcowym. Rok 1921 był rokiem, w którym zapadły decyzje w sprawie przynależności państwowej Górnego Śląska. Najpierw 20 marca odbył się plebiscyt, w którym w Zabrzu 21 233 osoby opowiedziały się za pozostaniem tego obszaru w Niemczech, zaś 14 873 osoby – za jego przyłączeniem do Polski. Za Niemcami opowiedzieli się w większości również mieszkańcy gminy i okręgu dworskiego Biskupice oraz mieszkańcy gminy Zaborze. Mieszkańcy pozostałych gmin tworzących dziś Zabrze głosowali w większości za Polską. W reakcji na niekorzystny dla Polski projekt podziału obszaru plebiscytowego, w nocy z 2 na 3 maja wybuchło trzecie powstanie śląskie. Do wieczora 3 maja całe Zabrze obsadzone zostało przez oddziały powstańcze, a jedynie w śródmieściu utworzono francuską strefę neutralną obejmującą instytucje i obiekty komunalne. W rękach powstańców Zabrze pozostało do czasu zakończenia powstania, którego efektem było przyznanie Polsce bardziej uprzemysłowionych i zurbanizowanych terenów, niż proponowano pierwotnie. Decyzję o ostatecznym podziale Górnego Śląska Rada Ambasadorów podjęła 20 października 1921 r. W Niemczech pozostały Biskupice, Grzybowice, Maciejów, Mikulczyce, Rokitnica, Zaborze i Zabrze, a do Polski przyłączono Kończyce, Makoszowy i Pawłów. 26 stycznia 1931 r. na parterze gmachu przy obecnej ul. Wolności 262, wybudowanego według projektu architekta prof. Dominikusa Böhma, otwarto siedziby „Stadtspar- und Girokasse Hindenburg OS.” oraz „Provinzialbank”. Jedyny pomnik w Zabrzu powstały w 1931 r. poświęcony był współtwórcy niemieckiej socjaldemokracji Augustowi Beblowi. Ustawiono go na osiedlu „Dewog”, pomiędzy domami wybudowanymi przy obecnych ulicach S. Żółkiewskiego i S. Czarnieckiego, frontem w kierunku późniejszej ul. A. Fredry. Nadburmistrz Zabrza Julius Franz odsłonił go 1 maja 1931 r. Pomnik przetrwał jedynie półtora roku i rozebrany został po dojściu do władzy nazistów. W 1931 r. Zabrze wzbogaciło się o dwa kościoły. Pierwszy z nich, kościół pw. św. Antoniego w Zabrzu, który powstał w latach 1930–1931 poprzez przebudowę dawnej restauracji i sali tanecznej przy obecnej ul. J. Rymera, biskup Walenty Wojciech z Wrocławia poświęcił 25 czerwca 1931 r. Okres międzywojenny to czas, kiedy w Zabrzu powstało kilkanaście kin. Jedno z nich, nazwane „Nord-Lichtspiele” i urządzone w dawnej restauracji przy obecnej ul. Wolności 179, otwarto 20 listopada 1931 r. Po wojnie znane było jako kino „Słońce”. Jeden ze spisów powszechnych przeprowadzonych w Polsce odbył się 9 grudnia 1931 r. Wykazał on, że Kończyce liczyły 5354 mieszkańców, Makoszowy – 3199, Pawłów – 5681. Cztery dni później, 13 grudnia, ks. proboszcz Jan Zwior poświęcił kościół pw. św. Józefa, wybudowany według projektu prof. Dominikusa Böhma.

***
 

Kolejne informacje pochodzą dopiero z roku 1951 – 8 marca oddano do użytku linię tramwajową Mikulczyce – Rokitnica, dzięki czemu Mikulczyce uzyskały bezpośrednie połączenie tramwajowe z Bytomiem. Dziewięć dni później, 17 marca, pojawiło się rozporządzenie Rady Ministrów w sprawie zniesienia i zmiany granic niektórych powiatów oraz utworzenia i zmiany granic niektórych miast stanowiących powiaty miejskie w województwie katowickim. Na jego podstawie, 1 kwietnia 1951 r., do Zabrza włączono z powiatu bytomskiego gromadę Grzybowice z gminy Wieszowa oraz gminy Mikulczyce i Rokitnica, a z powiatu katowickiego gminy Kończyce, Makoszowy i Pawłów, dzięki czemu powierzchnia Zabrza wzrosła do 7835 ha. Latem tegoż 1951 r. doszło do zmiany na stanowisku przewodniczącego Prezydium Miejskiej Rady Narodowej w Zabrzu, która to funkcja odpowiadała funkcji prezydenta. Grzegorz Sabuda zakończył urzędowanie 31 sierpnia, a jego następca, którym został Rufin Suchoń, rozpoczął swą pracę na tym stanowisku 1 września. W styczniu 1961 r. powstał w Zabrzu Instytut Podstaw Inżynierii Środowiska Polskiej Akademii Nauk. Dwadzieścia lat później, 23 stycznia 1981 r., zarządzeniem ministra górnictwa powołano do życia Muzeum Górnictwa Węglowego w Zabrzu, które przejęło zbiory Związkowego Muzeum Górniczego w Sosnowcu oraz część kolekcji ówczesnego Działu Przemysłu Muzeum w Zabrzu. W tym samym roku doszło do zmiany na stanowisku prezydenta Zabrza. Huberta Niglusa, którego kadencja zakończyła się 22 lutego, zastąpił 1 marca Jan Janota. 26 kwietnia 2011 r. przyjęto pierwszych pacjentów w nowym gmachu Śląskiego Centrum Chorób Serca w Zabrzu, wybudowanym u zbiegu ulic Jagiellońskiej i M. Skłodowskiej-Curie. Niecałe dwa miesiące później, 10 czerwca, otwarto blisko pięciokilometrowy odcinek Drogowej Trasy Średnicowej biegnący od granicy Zabrza z Rudą Śląską do ronda przy ul. gen. Ch. de Gaulle’a. W roku tym miały miejsce dwa ważne wydarzenia związane z zabrzańskim sportem. 18 sierpnia powołano oficjalnie do życia „Klub Ambasadorów Górnika Zabrze”. Certyfikat nr 001 otrzymał Włodzimierz Lubański, certyfikat nr 002 – Stanisław Oślizło. Z kolei 14 września na stadionie im. E. Pohla podpisano akt erekcyjny i symbolicznie rozpoczęto budowę nowego obiektu. Ostatnim wydarzeniem wartym odnotowania w naszym corocznym kalendarium jest nadanie Horstowi Eckertowi (Janoschowi), który 11marca obchodził 80. rocznicę urodzin, tytułu Honorowego Obywatela Miasta Zabrze, co Rada Miejska w Zabrzu uczyniła 17 października 2011 r. 

Piotr Hnatyszyn Muzeum Miejskie w Zabrzu