NZ w3 Mija sto lat od plebiscytu na Górnym Śląsku

To było dla naszego regionu jedno z najważniejszych wydarzeń XX wieku

Mija sto lat od plebiscytu na Górnym Śląsku

20 marca 2021 r. mija setna rocznica plebiscytu na Górnym Śląsku. Było to jedno z najważniejszych wydarzeń XX wieku na tym obszarze. 

Przegrana Niemiec w I wojnie światowej spowodowała konieczność oddania przez nie kilku państwom sąsiednim sporej części dotychczasowego terytorium. Przygotowywany na konferencji pokojowej w podparyskim Wersalu traktat z Niemcami zakładał, że Górny Śląsk, jako zamieszkany w większości przez ludność polską, przekazany zostanie odradzającemu się państwu polskiemu. Projekt ten przedstawiono w maju Niemcom. 18 maja 1919 r. odbyły się w całych Niemczech protesty, w wyniku których Wielka Brytania i Francja zmieniły stanowisko i zamiast windykacji Górnego Śląska na rzecz Polski, zaproponowały przeprowadzenie plebiscytu. Artykuł 88, podpisanego 28 czerwca 1919 r. traktatu wersalskiego, postanawiał, że „w części Górnego Śląska […] mieszkańcy zostaną powołani do wypowiedzenia się przez głosowanie, czy życzą sobie przyłączenia do Niemiec, czy też do Polski […] Niemcy już obecnie oświadczają, że zrzekają się na rzecz Polski wszystkich praw i tytułów do części Górnego Śląska, położonych poza linią graniczną, określoną na podstawie plebiscytu przez Główne Mocarstwa Sprzymierzone i Stowarzyszone”. 

***

 

W skład górnośląskiego obszaru plebiscytowego o powierzchni 11 008 km kwadratowych, zamieszkiwanego przez 2 112 700 osób, weszło sześć powiatów miejskich: Bytom, Gliwice, Katowice, Królewska Huta, Opole i Racibórz oraz 15 powiatów ziemskich: Bytom, Gliwice, Głubczyce, Koźle, Kluczbork, Lubliniec, Olesno, Opole, Pszczyna, Racibórz, Rybnik, Tarnowskie Góry, Zabrze, część powiatu prudnickiego położona na wschód od Białej, a także część powiatu namysłowskiego. W 1 paragrafie aneksu do tego artykułu stwierdzono, że „po uprawomocnieniu się niniejszego traktatu, a nie później jak w 15 dni, powinny wojska i władze niemieckie, które wskaże Komisja przewidziana w §2, opuścić obszar podlegający plebiscytowi…” W paragrafie 2 zapisano, że „Obszar plebiscytowy będzie natychmiast poddany władzy Komisji Międzynarodowej, złożonej z czterech członków, mianowanych przez Stany Zjednoczone Ameryki, Francję, Imperium Brytyjskie oraz Włochy. Będzie on zajęty przez wojska Mocarstw Sprzymierzonych i Stowarzyszonych. Rząd niemiecki obowiązuje się ułatwić przywóz tych wojsk na Górny Śląsk”. W paragrafie 3 opisano uprawnienia Komisji: „Komisji przysługiwać będzie władza, jaką sprawował rząd niemiecki lub rząd pruski, z wyjątkiem co do dziedziny ustawodawstwa i podatków. Komisja będzie sama władną interpretować zakres władzy, przekazanej jej przez niniejsze przepisy i oznaczać, w jakim zakresie będzie ją sama wykonywała, w jakim pozostawi ją w rękach urzędów istniejących. […] porządek będzie utrzymywany staraniem Komisji przy pomocy wojska, oddanego do jej dyspozycji oraz, o ile uzna to za konieczne, przy pomocy policji rekrutującej się z miejscowej ludności. […] Zarządzi wszystko co potrzeba celem zapewnienia wolności, rzetelności i tajności głosowania. W szczególności Komisja będzie mogła orzec wydalenie z kraju każdej osoby, która w jakikolwiek sposób usiłowałaby sfałszować wynik plebiscytu za pomocą przekupstwa lub terroru”. Na początku 1920 r. z obszaru plebiscytowego usunięto wojska niemieckie i oddziały Grenzschutzu, a ich miejsce zajęły oddziały brytyjskie, francuskie i włoskie. 11 lutego 1920 r. władzę nad obszarem plebiscytowym objęła Międzysojusznicza Komisja Rządząca i Plebiscytowa pod przewodnictwem francuskiego generała Henri Le Ronda. W Zabrzu Międzysojusznicze Biuro mieściło się w budynku ówczesnego liceum dla dziewcząt przy obecnym pl. Warszawskim. W jego skład wchodzili Francuz M. Gerdes jako przewodniczący, Anglik P.E. Whitehurst i Włoch dr E. Vitale oraz Paweł Dubiel ze strony Polskiej i adwokat Kurt Waldera ze strony niemieckiej – obaj z głosem doradczym. Dopiero w wyniku II powstania śląskiego (17/18–26 sierpnia 1920 r.) usunięto z obszaru plebiscytowego policję niemiecką i zastąpiono ją policją plebiscytową. Składała się ona po połowie z Niemców i Polaków, na jej czele stał francuski generał Georges Bonnet, pod koniec 1920 r. służyło w niej 5200 funkcjonariuszy. W paragrafie 4 zapisano, że „Głosowanie odbędzie się po upływie terminu, oznaczonego przez Główne Mocarstwa Sprzymierzone i Stowarzyszone, nie może on być krótszy niż 6 miesięcy, ani też dłuższy ponad 18 miesięcy, licząc od dnia, w którym pomieniona Komisja rozpocznie czynności na obszarze plebiscytowym”. Ostatecznie termin ten wyznaczono na niedzielę 20 marca 1921 r. – była to w tymże roku niedziela palmowa. Uprawnionych do głosowania, którzy musieli mieć 1 stycznia 1921 r. ukończone 20 lat, podzielono na cztery kategorie: A – osoby urodzone i mieszkające na obszarze plebiscytowym; B – urodzone na obszarze plebiscytowym, ale tam nie zamieszkałe; C – osoby nie urodzone na obszarze plebiscytowym, ale zamieszkujące na nim co najmniej od 1 stycznia 1904 r.; D – osoby nie urodzone na obszarze plebiscytowym, ale mające tam stałe miejsce zamieszkania od 1 stycznia 1904 r., a następnie wydalone przez władze niemieckie. Propozycja udziału w plebiscycie osób wymienionych w kategorii B (nazywanych potem emigrantami) zgłoszona została przez Polaków liczących na głosy Górnoślązaków, którzy wyjechali do Zagłębia Ruhry. Mieli oni głosować w gminie, w której się urodzili.

***

 

Jeszcze w grudniu 1919 r. Prezydium Rady Ministrów RP powierzyło Wojciechowi Korfantemu kierownictwo akcji plebiscytowej, a 20 lutego 1920 r. mianowano go polskim komisarzem plebiscytowym. Stanął on na czele Polskiego Komisariatu Plebiscytowego, którego siedziba znajdowała się w hotelu „Lomnitz” w Bytomiu. Komisarzem plebiscytowym na powiat zabrski został dr Bronisław Hager. W każdej gminie utworzono co najmniej czteroosobowe Gminne Plebiscytowe Komitety Parytetyczne, składające się w połowie z Niemców i Polaków. Na ich czele stali przewodniczący, wyznaczani drogą losowania. W każdym powiecie połową komitetów parytetycznych kierowali Polacy i połową Niemcy. Do zadań tych Komitetów należało sporządzanie list uprawnionych do głosowania, rozgraniczanie obwodów głosowania, tworzenie biur głosowania, organizowanie samego głosownia i nadzór nad jego przebiegiem w gminie. Polskimi przewodniczącymi byli Jósef Zupok w Biskupicach, Jan Pieruch w Kończycach, Sylwester Pyzik w Makoszowach, Józef Gawlik w Maciejowie, Józef Fojt w Pawłowie i Henryk Broll w Zaborzu. Niemieckim przewodniczącym w Zabrzu był architekt Max Sliwka. Poza tym, w powiecie zabrskim, Niemcy stali na czele komitetów w Bielszowicach, Chudowie, Paniowach, Paniówkach, Rudzie i Sośnicy. Obie strony prowadziły zmasowaną akcję propagandową mającą przekonać uprawnionych do głosowania za oddaniem głosu za Polską lub za Niemcami. Pojawiły się liczne broszury, ulotki – często dwujęzyczne, pocztówki, plakaty i wlepki. Polacy straszyli długami i ogromnymi reparacjami, które Niemcy będą musiały spłacać; zwracali uwagę na kwestię wyznaniową (Niemcy – luteranie, Polacy – katolicy), przypominali o wykorzystywaniu górnośląskich robotników przez niemieckich przemysłowców i wielkich posiadaczy ziemskich. Z kolei Niemcy straszyli polskim militaryzmem – wojną Polski z bolszewicką Rosją, zwracali uwagę na wyższość cywilizacyjną Niemiec, przypominali że Górnoślązacy z Niemiec otrzymali chrześcijaństwo. W plebiscycie głosowało 1 190 637 uprawnionych, w tym 191 308 tzw. emigrantów, którzy w większości głosowali za Niemcami. Za przyłączeniem Górnego Śląska do Polski opowiedziało się 479 365 osób (40,3 procent), za jego pozostaniem w Niemczech 707 393 osoby (59,7 procent). Biorąc pod uwagę głosy oddane w miejscowościach tworzących obecne Zabrze, to za Polską oddano 36 969 głosów, a za Niemcami 40 352. W samym Zabrzu (ówczesnym Hindenburgu) za Polską opowiedziało się 14 837 głosujących, a za Niemcami – 21 233. Niemcy zdobyli większość głosów również w Biskupicach i Zaborzu. Paragraf 5 aneksu postanawiał, że „Po zamknięciu głosowania Komisja zawiadomi Główne Mocarstwa Sprzymierzone i Stowarzyszone o liczbie głosów w każdej gminie, przedkładając im jednocześnie szczegółowy raport o przebiegu głosowania, tudzież wnioski co do linii, którą należy przyjąć za granicę Niemiec na Górnym Śląsku, uwzględniając przy tym zarówno wyrażoną wolę ludności, jak i położenia geograficzne oraz gospodarcze miejscowości”. Niemcy domagali się przyznania im prawie całego obszaru plebiscytowego z wyjątkiem powiatów pszczyńskiego i rybnickiego. Wojciech Korfanty domagał się z kolei przyznania Polsce terenów stanowiących 59,1 procent obszaru plebiscytowego zamieszkałych przez 70,1 procent ludności. Propozycje Wielkiej Brytanii i Włoch wobec Polski mówiły o 25 procentach obszaru i 21 procentach ludności. Korzystniejsze dla Polski decyzje wywalczone zostały w III powstaniu śląskim (2/3 maja–5 lipca 1921). Ostatecznie Polska uzyskała obszar o powierzchni 3214 km kwadratowych (29 procent) zamieszkały przez 996,5 tys. osób (46 procent). Z terenu obecnego Zabrza przyłączono do niej jedynie Kończyce, Makoszowy i Pawłów. W państwie niemieckim znalazły się Biskupice, Grzybowice, Mikulczyce, Rokitnica, Zaborze i Zabrze.

Piotr Hnatyszyn Muzeum Miejskie w Zabrzu