NZ w4 Zanim pojawił się hotel...

W miejscu hotelu Admiralspalast stała wcześniej kamienica z bogatą historią

Zanim pojawił się hotel...

Jednym z symboli architektonicznych Zabrza jest stojący przy ul. Wolności 305 były hotel „Admiralspalast”. Zanim go wybudowano w latach 1924–1928, w miejscu tym stała spora kamienica.

Pierwszym znanym nam właścicielem posesji, na której ją wybudowano, był Heinrich Kuhn.

Urodził się on 15 października1809 r. w Kietrzu w powiecie głubczyckim jako syn szynkarza Wolffa Kuhna i Amalie z domu Breit. Jego żona, Lina z domu Deutsch, urodziła się 27 listopada 1818 r. w Gliwicach, jej rodzicami byli kupiec Marcus Deutsch i Eva z domu Troplowitz. Od lipca 1837 r. Heinrich Kuhn był oberżystą i szynkarzem w Throem w ówczesnym powiecie raciborskim – obecnie Třebom w Czechach, a następnie od października 1845 r. handlarzem wiktuałami i artykułami zbożowymi w Gliwicach. Do Zabrza Kuhnowie przeprowadzili się ok. 1857 r. W 1867 r. Heinrich Kuhn był deputowanym w żydowskiej gminie filialnej w Zabrzu. W tych trzech miejscach, w których mieszkali, urodziło im się dwanaścioro dzieci: Minna p.v. Eisner (ur. 31.12.1838 Třebom zm. 3 stycznia 1915 Zabrze), Max (ur. 26.02.1840 Třebom), Siegmund (ur. 26.09.1841 Třebom), Louis (ur. 28.06.1843 Třebom), Rosel p.v. Lindner (ur. 18.02.1845 Třebom), Flora p.v. Perls (ur. 21.01.1847 Gliwice), Fedor (ur. 10.04.1849 Gliwice), Bertha p.v. Ehrlich (ur. 26 kwietnia 1851 Gliwice, zginęła 29 września 1942 w getcie Theresienstadt), Emanuel Mandel (ur. 14.10.1853 Gliwice, zm. 8.05.1857 Zabrze), Victor (ur. 11 sierpnia 1859 Małe Zabrze, zginął 9 lutego 1943 w getcie Theresienstadt), Carl (ur. 26.06.1862 Zabrze). H. Kuhn wybudował tę kamienicę prawdopodobnie pod koniec lat 50. XIX w. Co najmniej od 1875 r. przy ówczesnej Kronprinzenstraße 53 (następnie nr 8, nr 141, obecnie nr 305) mieścił się jego sklep z artykułami korzennymi. H. Kuhn był także agentem ubezpieczeniowym. Rok później reklamował swój „Hotel zum Kronprinzen” i sklep z odzieżą. We wrześniu 1884 r. dziękował strażom pożarnym z Zabrza i Zaborza za sprawne i energiczne ugaszenie pożaru, który wybuchł w jego domu. Cztery lata później, w maju 1888 r., w „Katoliku” ukazało się jego ogłoszenie: „Wielka wyprzedaż mego znacznego składu towarów kolonialnych, łokciowych i bielizny po wyjątkowo tanich cenach, z powodu zaprzestania handlu”. Po śmierci żony, która zmarła 1 listopada 1891 r. w Małym Zabrzu, Heinrich przeprowadził się do syna Louisa, który był kupcem w Głubczycach. Zmarł tamże 30 kwietnia 1892 r.

***

8 października 1889 r. „Pierwszy zabrzeski dom towarowy” w domu H. Kuhna otworzył Ferdinand Fleischer. Urodził on się 28 grudnia 1862 r. w kolonii Gwozdek (obecnie część Maciejowa) w rodzinie handlowca Heymanna Fleischera i Berty z domu Stroheim. W grudniu 1889 r. poślubił we Wrocławiu Paulę Schwarz urodzoną 1 marca 1872 r. we Wrocławiu, córkę kupca Jacoba Schwarza i Marie z domu Silbermann. W Małym Zabrzu Paula Fleischer urodziła pięcioro dzieci: Hertę Deborę p.v. Lessheim (ur. 28.10.1893), Ernę Magdę Edith p.v. Sobelsky (ur. 18.02.1895), Egona Hellmutha (ur. 23.07 1896), Margot Beatrice p.v. Strumpfner s.v. Schindler (ur. 24.04.1899), Verę Betty (ur. 13.07.1900). W swoim domu towarowym F. Fleischer polecał „Na przyjęcie do Komunii św. białe i czarne kaźmirki, podwójnie szerokie, stary łokieć od 50 fen. począwszy, batysty, krepy bardzo tanio. Wielkie świece woskowe sztuka 1 funt 1,10 m., ½ funt. 60 fen., ¼ funt. 30 fen”. Był również właścicielem destylarni alkoholi, którą w styczniu 1894 r. reklamował w sposób następujący: „F. Fleischera destylacya. en gros i en dètail w Zabrzu ulica Cesarzewicza przy kolei poleca 6 butelek najlepszego piwa marcowego a 55 fen., selter 6 fen., limonadę 10 fen. W domu i poza domem kufelek piwa 10 fen., esencyą ponczową, pojedyncze i dubeltowe likiery. Szczególnie zwracam Szan. Publiczności uwagę na mój dobry i tani konjak i rum, które sprzedaję po cenie najtańszej. Przy zakupnie za 20 m. wynagradzam zwrotny bilet 3ciej klasy. Przy większem zakupnie udzielam jeszcze rabatu”. Dwa lata później oferował: „Baczność! Na żniwa, wesoła, chrzciny i pogrzeby najtańsze źródło sprowadzenie win, likierów, rumu, żytniówki i spirytusu. F. Fleischer’a destylacya, Zabrze przy Dworcu…” Na początku XX w. rodzina Fleischerów opuściła Zabrze. Ferdinand zmarł 5 lutego 1929 r. we Wrocławiu, Paula została zamordowana przez nazistów najprawdopodobniej w 1943 r. W drugiej połowie lat 90. XIX w. F. Fleischer skupił się na prowadzeniu destylacji. 13 września 1897 r. w „hotelu Fleischera w Zabrzu ulica Cesarzewicza nr 8” otwarty został „Adolf Wartski Waarenhaus”, czyli „Adolfa Wartzkiego dom towarowy”. Adolf Wartski był z zawodu mistrzem krawieckim, urodził się 26 lutego 1870 r. w Michałkowicach (obecnie dzielnica Siemianowic Śląskich), jego rodzicami byli dzierżawca gospody Juda Wartski i Ernestine z domu Cohn. W 1895 r. poślubił Sarę Goldstein, urodzoną 11 kwietnia 1868 r. w Szarleju (obecnie dzielnica Piekar Śląskich), córkę oberżysty Louisa Goldsteina i Johanny z domu Schott. Do Zabrza przyjechali z synem Kurtem Pinkusem (ur. 1.03.1897 Królewska Huta), tutaj urodziła im się córka Lucie (ur. 5.03.1898 zm. 24.12.1967 Argentyna) i syn Max (ur. 19.10.1899 zginął Shoah). W Zabrzu Adolf i Sara Wartski nie pozostali zbyt długo, najpewniej już w 1900 r. przeprowadzili się do Bytomia, gdzie urodził im się syn Günter (ur. 15.05.1907 zm. 26.02.1969 Argentyna). Sara Wartski zmarła 24 kwietnia 1921 r. w Bytomiu, a po jej śmierci Adolf ożenił się z Dorą Brieger urodzoną 21 listopada 1877 r. w Wałbrzychu. Adolf Wartski zginął najprawdopodobniej w Auschwitz, dokąd został deportowany z Bytomia 13 czerwca 1942 r.; losów jego drugiej żony nie znamy.

***

Kolejnym najemcą w omawianej kamienicy (jej ówczesny adres to Kronprinzenstr. 8) była firma „J.B. Schiller” należąca do Rosy Schiller z domu Kayser, wdowy po kupcu Josefie Schillerze zmarłym 23 września 1898 r. w Małym Zabrzu. Na początku stycznia 1901 r. firmę przejęli kupcy Max Daniel i Julius Angreß i zmienili jej nazwę na „J.B. Schiller Nachf”. (J.B. Schiller następcy). Zajmowała się ona szyciem i handlem odzieżą męską. Max Daniel urodził się 13 września 1877 r. w Chojnowie w powiecie legnickim w rodzinie handlowca Adolfa Daniela i Dorothei z domu Labsap. W 1903 r. poślubił Ernestine Fischer, córkę mieszkającego po sąsiedzku kupca Moritza (Mosesa) Fischera i Fanny z domu Katz, urodzoną 19 sierpnia 1876 r. w Chudobie w powiecie kluczborskim; małżeństwo to nie doczekało się potomstwa. Julius Angreß otworzył w 1900 r. przy ówczesnej Kronprinzenstr. 2a sklep z odzieżą pod nazwą „Glück Auf”. Współwłaścicielem firmy „J.B. Schiller Nachf.” był prawdopodobnie do 1908 r. Jakie były jego dalsze losy, nie udało się ustalić. Pod koniec 1909 r. na parterze i pierwszym piętrze kamienicy przy Kronprinzenstr. 141 mieścił się sklep z odzieżą męska i chłopięcą należący do Heinricha Sonnenfelda. Sześć sal zajmował sklep, była tam również pracownia krawiecka, a całość reklamowała się jako „największy dom tej branży na Górnym Śląsku”. Kolejny sklep w tym miejscu otwarty został 18 lutego 1911 r. przez Benno Cohna. Urodził on się ok. 1876 r., w maju 1901 r. ożenił się z Huldą Gerstel, córką Paula Gerstela i Pauli z domu Großmann, urodzoną 8 listopada 1878 r. w Starej Wsi (obecnie dzielnicy Raciborza). Do Zabrza przyjechali z synem Herbertem (ur. 31.07.1903 Bytom), ich obecność tutaj odnotowano po raz ostatni w książce adresowej z 1914 r. Benno Cohn zmarł 18 listopada 1929 r. we Wrocławiu, Hulda zmarła tamże 13 maja 1940 r. Sam Max Daniel prowadził „Herren- und Knaben-Kleider_Fabrik” (Fabrykę odzieży męskiej i chłopięcej), w 1914 r. był również właścicielem restauracji „zum Kronprinzen”, a także kamienic przy Kronprinzenstraße 141 i 143 oraz przy Schecheplatz 12 (pl. Krakowski) i Schechestraße 12 (ul. W. Brysza). Po wybuchu I wojny światowej powołany został do wojska niemieckiego, służył w 11 kompanii Pułku Piechoty nr 156. W poniedziałek 20 listopada 1916 r. o godzinie 15.40 część liczącej 60 lat kamienicy na rogu obecnej ul. Wolności i pl. Dworcowego zawaliła się. Mimo że część mieszkańców była wtedy w domu, obyło się bez ofiar w ludziach. Ponieważ kamienica wybudowana została nad Główną Kluczową Sztolnią Dziedziczną, zastanawiano się czy to nie było przyczyną. Ponieważ jednak dwa tygodnie wcześniej odbył się przegląd tego odcinka, sugestię tę odrzucono. Max Daniel zmarł 30 maja 1917 r. w szpitalu rezerwowym nr 32 w Évin Malmaison w wyniku ciężkich ran odniesionych na froncie. Pochowany został 11 grudnia 1917 r. na cmentarzu żydowskim we Wrocławiu-Kazanowie. Ernestine Daniel pozostała w Zabrzu co najmniej do 1924 r., wcześniej sprzedała posesję z zawalona kamienicą. W maju 1939 r. mieszkała w Berlinie, skąd 9 lipca 1942 r. została deportowana do getta Theresienstadt, a następnie 19 września do obozu zagłady w Treblince, w którym została zamordowana.

Piotr Hnatyszyn Muzeum Miejskie w Zabrzu